wirtualny spacer
ZbioryWystawy i wnętrzaHistoriaDziałalność konserwatorskaEdukacjaBibliotekaE-muzeumDigitalizacja
Historia zakonu
A A A

 

sztandar zakonu
Sztandar zakonu

 

Zakon krzyżacki to jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, korporacji zakonno-rycerskich, jakie powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Jego pełna nazwa w tłumaczeniu na język polski brzmi Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Powszechnie zwany jest zakonem krzyżackim lub zakonem niemieckim, nazwa łacińska Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem a niemiecka Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden. Założony został przez mieszczan lubeckich i bremeńskich w 1191 roku w czasie oblężenia Akki podczas III Krucjaty. Był korporacją opiekującą się chorymi i rannymi pielgrzymami. Początkowo zakon działał w Ziemi Świętej, a jego dom główny znajdował się w Akce.
 
 
Na czele zakonu stał wielki mistrz wybierany przez kapitułę generalną (wyboru) spośród braci zakonnych. Członkowie kapituły rekrutowali się z ogółu pełnoprawnych członków zakonu, a do pełnienia tych godności powoływała ich sama kapituła. Nowego członka wskazywano w momencie pojawienia się wakatu. Kapituła wybierała także najważniejszych dygnitarzy, stanowiących tak zwaną Radę Wielkiego Mistrza. To ciało doradcze wraz z wielkim mistrzem rządziło Państwem Zakonnym w okresach między kapitułami. Należeli do niej Wielki Marszałek (Królewiec), Wielki Szpitalnik (Elbląg), Wielki Szatny (Dzierzgoń), Wielki Skarbnik (Malbork) i Wielki Komtur (Malbork). Do tej piątki Rada dobierała sobie jednego z komturów.
 
 
W 1209 roku Dom Główny przeniesiony został do Montfort, a wielkim mistrzem wybrano Hermanna von Salza. Ten inteligentny i przebiegły władca zasiadał na tym urzędzie 30 lat, do 1239 roku. Będąc biegłym dyplomatą stał się dworzaninem i doradcą największych autorytetów ówczesnego świata – papieża oraz cesarza. Obracają się w tych środowiskach konsekwentnie realizował swój plan utworzenia poza Ziemią Świętą państwa zakonnego podległego tylko papieżowi. Po nieudanej próbie stworzenia takiego organizmu państwowego na terenie podległego królowi Węgier Siedmiogrodu, zakon swój wzrok skierował na obszar zasiedlony przez plemiona pogańskich Prusów. W zamian za obietnicę obrony granic Mazowsza przed tymi ludami otrzymał od księcia Konrada nadania w ziemi chełmińskiej.
 
 
Około 1229 roku Krzyżacy przybywają do Ziemi Chełmińskiej i rozpoczynają podbój ziem Prusów. Na mocy Złotej Bulli z Rimini wydanej w 1235 roku (antydatowanej na 1226 rok) podbite ziemie stają się terenem, na którym ma zostać utworzone państwo kościelne de facto będące we władaniu Zakonu. W następstwie prowadzonej konsekwentnie polityki militarnej i gospodarczej a także dzięki wsparciu akcji krucjatowej przez papiestwo, cesarstwo i rycerzy z całej Europy, w 1283 roku upadło II powstanie Prusów, a całe ich ziemie znalazły się w ręku Krzyżaków.
 
 
Od początku XIV wieku wielcy mistrzowie prowadzili konsekwentna politykę opanowania Pomorza Gdańskiego i połączenia się z Brandenburgią. Początkową taktykę pokojowego przejmowania tych ziem drogą wykupów, a przede wszystkim darowizn po 1300 roku zastąpiono działaniami zbrojnymi i otwartym konfliktem z Koroną. Zakon poczuł się tak pewnie, że w 1309 roku przenosi do nowej warowni w Malborku wzniesionej w latach około 1275-1300 siedzibę wielkiego mistrza. W ten to sposób zrealizowana została ostatecznie idea Hermanna von Salza stworzenia w ziemi Prusów państwa zakonnego.
 
 
Coraz bardziej zagrożona przez zakon Korona zawarła 14 sierpnia 1385 roku w Krewie unię z Wielkim Księstwem Litewskim. Była to unia personalna, gdzie książę litewski Władysław Jagiełło zaślubiony został Jadwidze Andegaweńskiej, córce króla Polski Ludwika Węgierskiego.
 

Ciągłe konflikty zbrojne i zatargi graniczne prowokowane przez zakon skłoniły Władysława do podjęcia w 1409 roku działań zbrojnych, których efektem końcowym była rozegrana 15 lipca 1410 roku bitwa pod Grunwaldem. Druzgocąca klęska zakonu oraz sprzymierzonych z nim wojskami zaciężnych spowodowała powolny upadek państwa zakonnego. Ostateczną przyczyną upadku stała się wojna 13-letnia rozpoczęta w 1454 roku. W jej następstwie Krzyżacy utracili na rzecz Polski zrabowane wcześniej Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińska i Michałowską, część Warmii, a także tereny leżące wzdłuż dolnej Wisły wraz z Malborkiem. Wielki Mistrz stał się lennikiem króla Polski. Stolica państwa zakonnego przeniesiona została do Królewca. W 1521 roku wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przeszedł na protestantyzm, a w 1525 roku na rynku głównym w Krakowie złożył hołd lenny królowi Polski.

 

        Master and knight in 19th century
     

      Mistrz i rycerz w XIX w.

 

 

Po sekularyzacji zakonu ostały się jednak baliwaty na terenie Rzeszy niemieckiej. Siedzibą wielkich mistrzów stał się zakonny dom w Bad Mergentheim w Wirtembergii. W następstwie wojen napoleońskich siedziba głównego domu zakonnego przeniesiona została w początku XIX wieku do Wiednia i tam znajduje się do dzisiaj. Wtedy też zakon rycerski przekształcony został w zakon szpitalny (zgodnie z ideą jego założycieli z końca XII wieku). Od 2000 roku urząd wielkiego mistrza sprawuje Bruno Plater.