PLENDE
unesco logo kwidzyn
Muzeum
w Kwidzynie
youtube
Nocne ZwiedzanieUNESCO200 lat konserwacji

Wydarzenia / Wystawa: 1000 lat starożytnej nekropoli. Wielokulturowe cmentarzysko w Nowym Targu

 

wystawa 

Data otwarcia: 13 grudnia 2013
Miejsce: Łaźnia Infirmerii, Zamek Średni

 

Dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku Mariusz Mierzwiński serdecznie zaprasza na otwarcie wystawy "1000 lat starożytnej nekropoli. Wielokulturowe cmentarzysko w Nowym Targu" w piątek, 13 grudnia 2013 roku o godz. 16:00 w Łaźni Informerii na Zamku Średnim w Malborku.

Wielokulturowe cmentarzysko w Nowym Targu zostały odkryte w 1974 roku podczas rozbudowy PGR-u. Bogactwo znalezisk, jak i duża rozpiętość czasowa  materiałów (1100/1000 p.n.e. – 450 n.e.), wykazywały na wyjątkowość tego stanowiska.

Celem wystawy jest prezentacja najważniejszych zabytków z cmentarzyska w Nowym Targu. Poprzez przedmioty znalezione w trakcie badań archeologicznych, poznajemy zmiany kulturowe, które dotykały ziemie Dolnego Powiśla, począwszy od schyłku epoki brązu po czasy niespokojnej epoki – wędrówek ludów.

 

Wystawa czasowa w języku rosyjskim (kliknij tutaj)

 

wystawa

Okolice Nowego i Starego Targu w powiecie sztumskim cieszyły się zainteresowaniem archeologów już od XIX w. Wspomnieć należy, że na terenie Starego Targu istniało cmentarzysko kurhanowe z wczesnej epoki żelaza. Na początku XX w. w jego pobliżu odkryto grób skrzynkowy, również z wczesnej epoki żelaza, który zawierał popielnicę, misę i przystawkę. Duże skupienie stanowisk z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza było znane w okolicy Nowego Targu. Były to m. in. trzy duże osady. W obrębie jednej z nich odsłonięto domostwo słupowe, z przedsionkiem. W pobliżu osad znajdowały się cmentarzyska, na których znaleziono pochówki ludności je zamieszkującej. Inna duża osada (ok. 5 arów) z okresu halsztackigo D (ok. 550-400 p.n.e.) była znana też z pobliskiej miejscowości Kątki (gm. Stary Targ). Odkryto tam pozostałości m. in. dwóch czworokątnych domostw słupowych oraz licznych jam gospodarczych i palenisk. Pozyskano stamtąd bogaty materiał zabytkowy, w tym duże naczynia zasobowe, garnki, talerze i misy.

Samo wielokulturowe cmentarzysko w Nowym Targu (stan. nr 6), zostało odkryte w 1974 r., w czasie rozbudowy PGR-u. Nie udało się jednak ocalić jego części, zniszczonej w wyniku prac budowlanych. Prace wykopaliskowe w pierwszym etapie, prowadzono w latach 1974-1980 pod kierunkiem E. Kaźmierczak i E. Wichrowskiej. W 2011 r. podjęto ponowne badania na cmentarzysku pod kierunkiem E. Fudzińskiej.

 
wystawa
 
 
Cmentarzysko położone jest na rozległym płaskowyżu, na wschód od zabudowy wsi. Mogło ono zajmować obszar ok. 115 arów. Prawie 25% jego powierzchni (28 arów) zostało przebadane w latach 1974 – 1980. Wówczas odkryto 640 obiektów, zarówno groby, jak i inne artefakty archeologiczne. Natomiast prace badawcze w 2011 r. objęły obszar ok. 2 arów i pozyskano wtedy 46 obiektów.
 
wystawa
 
Bogactwo znalezisk, jak i duża rozpiętość czasowa materiałów z tego cmentarzyska, wskazywały na wyjątkowość stanowiska. Było ono już użytkowane w późnym okresie epoki brązu i we wczesnej epoce żelaza. Pierwszy okres jego użytkowania można zmknąć w przedziale czasowym ok. 1100/1000-350/300 p.n.e. Odkryte groby z tego okresu (popielnicowe, jamowe, czy kloszowe) posiadały niekiedy obstawy kamienne. Pochówki do naszych czasów często zachowały się jednak w złym stanie. Było to spowodowane ich stosunkowo płytkim zaleganiem. W grobach poza fragmentami i całymi naczyniami ceramicznymi natrafiono na nieliczne brązowe lub żelazne ozdoby stroju (szpile, bransolety, naszyjniki) W początkach wczesnej epoki żelaza w materiałach zabytkowych z Nowego Targu widoczne były artefakty wschodniopomorskie. Późniejszy okres to pozostałości materialnych śladów ekspansji kultury pomorskiej, a pod jej koniec widoczne są na stanowisku elementy kultury kurhanów zachodniobałtyjskich.
 
wystawa
Najważniejszą fazą rozwojową stanowiska był jednak okres oksywsko - wielbarski. Z kulturą oksywską związane były głównie pochówki popielnicowe, w tym ze złożonymi resztkami stosu pogrzebowego, oraz groby jamowe, a także pojedynczy grób szkieletowy. Ciekawym znaleziskiem na cmentarzysku w Nowym Targu były przedmioty i ich elementy pochodzenia gotlandzkiego (żelazne narzędzie żniwne, tzw. koser i metalowe części pasów z kolistym zapięciem). Odkrycia w grobach podobnych zabytków koncentrują się tylko na terenie Północnej Polski. W grobach kultury oksywskiej z cmentarzyska w Nowym Targu nie natrafiono na znaleziska broni, tak charakterystycznych dla wielu cmentarzysk tej kultury, np. Rumii, Wyczechowie, Pruszczu Gdańskim, gdzie pozyskano sporo egzemplarzy broni zaczepnej (groty, miecze), jak i elementy broni ochronnej (umba tarcz). Wyjątek w znaleziskach nowotarskich stanowi jedynie pojedyncza żelazna ostroga. Na podstawie wyników dotychczasowych badań, stwierdzić można, że na cmentarzysku brak jest zabytków i pochówków z fazy A1, młodszego okresu przedrzymskiego (ok. 200-120 p.n.e.). Formy popielnic wraz z ozdobami tj. zapinkami do spinania odzieży, klamrami do pasa, czy nożykami sierpikowatymi pozwalają nam datować oksywską fazę użytkowania cmentarzyska w Nowym Targu na lata od 120 p. n. e. do przełomu er.
 
wystawa
 
Wielbarska faza użytkowania cmentarzyska w Nowym Targu jest zdecydowanie najciekawsza. Jest to okres stosunkowo najdłuższy, obejmuje bowiem czasy od przełomu er do początków V w. n.e. Wówczas na cmentarzysku w Nowym Targu, masowo pojawił się obrządek szkieletowy. Zmarli składani byli głową najczęściej w kierunku północnym, w grobach lokowane na osi północ-południe. W tym okresie, co jest także charakterystyczne dla innych rejonów zajętych przez kulturę wielbarską, zanika zwyczaj składania w grobach zmarłych broni i narzędzi, oraz ogólnie większej liczby przedmiotów wykonanych z żelaza. W tym też okresie, obok grobów szkieletowych, nadal spotykamy pochówki popielnicowe, czy jamowe. Zasobność znalezisk grobowych była bardzo zróżnicowana, zawierała wiele różnorodnych przedmiotów. Podstawową były jednak liczne zapinki do spinania odzieży, ale także szpile, czy elementy pasa (sprzączki, metalowe końcówki rzemienia). Strój uzupełniały liczne paciorki, wykonane z bursztynu i szkła, składane w kolie oraz noszone na przegubach rąk bransolety o stylizowanych półkolistych zakończeniach (tzw. wężowate). Elementami związanymi z higieną były znaleziska grzebieni z kości lub rogu. Zwraca uwagę, że na cmentarzysku w Nowym Targu odkryto m. in. dwie zapinki importowane. Były to formy brązowe, posrebrzane i pokryte czerwoną emalią. Zabytki te można datować na okres I poł. II w. n.e. Pochodziły one z terenów ówczesnych prowincji nadreńskich i naddunajskich Imperium Rzymskiego. Świadczyły o rozwiniętych kontaktach handlowych ówczesnej ludności. Cmentarzysko w Nowym Targu było użytkowane nieprzerwanie również w późnym okresie rzymskim (IV – pocz. V w. n.e.). Działo się tak w przeciwieństwie do innych terenów kultury wielbarskiej, dla których był to czas porzucania przez ludność tam mieszkającą starych siedzib i wędrówki w kierunku południowo-wschodnim na tereny nad Morzem Czarnym. W tym właśnie czasie zaprzestano użytkowania nekropoli z kręgami kamiennymi m. in. w Węsiorach i Grzybnicy, a wkrótce także i w Odrach. Kres użytkowania cmentarzyska w Nowym Targu przyniósł okres wędrówek ludów (V-VI w. n.e.). Był to czas załamania się starych struktur osadniczych, migracji ludów, w tym zwłaszcza germańskich, wywołanych pojawieniem się i przybyciem ze wschodu Hunów. Wydarzeniem bez precedensu był przede wszystkim upadek Cesarstwa Rzymskiego, wraz z symboliczną datą zdobycia Rzymu przez Germanów w 476 r. Na ziemie Powiśla, stopniowo wkroczyły plemiona kultury bałtyjskiej, z której później rozwinęła się cywilizacja średniowiecznych już Prusów. Nekropolia w Nowym Targu została z czasem zatarta w pamięci ludzkiej.
wystawa
 
Poznanie całości obrazu osadnictwa w mikroregionie Nowy Targ, kontaktów tych społeczności powinno być celem badań na najbliższe lata. Jest to teren bardzo ciekawy, którego historię, zamkniętą w wydobywanych z ziemi zabytkach archeologicznych należy szeroko propagować.

"WIELOKULTUROWE CMENTARZYSKO W NOWYM TARGU", stan. 6, gm. Stary Targ (pdf) - opracowanie monograficzne cmentarzyska; pod. red. Ewy Fudzińskiej i Piotra Fudzińskiego

Rycina 2a do ww. opracowania - pobierz tutaj (pdf)
Rycina 2b do ww. opracowania - pobierz tutaj (pdf)
Rycina 2c do ww. opracowania - pobierz tutaj (pdf)
 

 

Ewa Fudzińska


 

 Projekt współfinansowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego