O figurze
Figura Apostoła Jakuba Starszego należy do kolegium apostolskiego – zespołu rzeźb z wystroju Kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku. Pierwotnie ustawiona była na szóstej konsoli południowej ściany świątyni, licząc od wschodu, stanowiąc element szerszego programu ikonograficznego wystroju tego wnętrza. Kolegium składało się z prawie pełnoplastycznych figur umieszczonych na konsolach pod architektonicznymi baldachimami.

Pochodząca z około 1340 roku figura świętego ustawiona była frontalnie do wnętrza kościoła. Jego brodatą, owalną twarz, z wyraźnie zaznaczonymi kościami policzkowymi i wysokim czołem, okalały skręcone pukle włosów wysunięte spod charakterystycznego kapelusza typu kołpakowego. Apostoł ubrany był w długą szatę spodnią z wysoko przewiązanym paskiem oraz obszerny płaszcz spięty pod szyją. Poły płaszcza były bujnie udrapowane w fałdy spływające po bokach figury. Spod szat wystawały bose stopy. W dłoni prawej ręki, zgiętej w łokciu, apostoł trzymał księgę.

Zniszczenia wojenne w kościele NMP na Zamku Wysokim
W wyniku działań wojennych w 1945 roku zamek malborski uległ największym zniszczeniom, zwłaszcza jego wschodnia część. Podczas ostrzału artyleryjskiego Armii Czerwonej najbardziej ucierpiały kościół zamkowy wraz z kaplicą świętej Anny, na które runęła wieża główna. Do fosy zamkowej osunęła się wówczas wschodnia część świątyni wraz ze sklepieniem oraz ośmiometrową mozaikową figurą Madonny z Dzieciątkiem. Zniszczeniu uległo wiele elementów budowlanych i detali architektonicznych wraz z plastyką, w tym cykl rzeźbiarski kolegium apostolskiego, które wówczas tworzyły zwały gruzu, zarówno we wnętrzu kościoła, jak i na przyległym do niego terenie. 

Odgruzowywanie kościoła NMP na Zamku Wysokim
Po zakończeniu działań wojennych kościół przez blisko pięć lat pozostawał niedostępny. Pierwsze prace porządkowe w tym wnętrzu podjęto w czasie, gdy zamek znajdował się pod opieką Wojska Polskiego. Na terenie zamku utworzono Oddział nr 1 Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W trakcie odgruzowywania świątyni od 12 do 16 stycznia 1950 roku odnaleziono wiele zabytków z dawnego wyposażenia. W tych dniach wyciągnięto z gruzu m.in. kilka figur ewangelistów, główki aniołów i fragmenty obrazu Matki Bożej Pokornej.

Gdy w 1957 roku zarząd nad zamkiem objął Oddział PTTK w Malborku, prace związane z porządkowaniem kościoła i kaplicy św. Anny nabrały tempa. Latem tego roku na zlecenie Konserwatora Wojewódzkiego w Gdańsku nadzór nad pracami powierzono inż. arch. Maciejowi Kilarskiemu, który dokonał segregacji wydobytych zabytkowych elementów i detali architektonicznych. Jak pisze M. Kilarski, w tym czasie „usunięto znaczne ilości gruzu u podstawy kaplicy św. Anny, z jej wnętrza i obu przyległych parchamów – a zwłaszcza po stronie południowej, gdzie usypisko sięgało poziomu krużganków”. Część wydobytego wówczas materiału zabytkowego znalazła swe miejsce na czasowej ekspozycji „Pokaz fragmentów architektonicznych z kaplicy św. Anny i kościoła zamkowego Najświętszej Marii Panny”. Eksponowana była w korytarzu przylegającym do komnat gościnnych we wschodnim skrzydle Zamku Średniego. 

Zaginiona głowa figury
Ostatnie prace odgruzowania przeprowadzono na przełomie lat 1957 i 1958. W pozostawionej z tego okresu dokumentacji, przygotowanej w 1960 roku, znaleźć można cenne informacje, a także fotografie wydobytych elementów, w tym części figury św. Jakuba Starszego. Widnieje tu ciekawa adnotacja – która okazała się znamienna dla losów tego zabytku – o tym, że głowa tej rzeźby pozostaje „na razie zagubiona”. Już w 1958 roku w niewyjaśnionych okolicznościach, najprawdopodobniej w wyniku kradzieży, artefakt ten znalazł się w domu aukcyjnym w Monachium, skąd trafił do zbiorów Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze. Po raz pierwszy w literaturze przedmiotu informacja o tym zabytku pojawiła się w 1965 roku w katalogu zbiorów tego muzeum Die Bildwerke in Stein, Holz, Ton und Elfenbein bis um 1450, autorstwa Heinza Stafskiego, z adnotacją, iż jest to depozyt Republiki Federalnej Niemiec. W kolejnych latach zabytek brał udział w dwóch dużych międzynarodowych wystawach, gdzie był zestawiany z pozostającym w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku torsem tej figury.

Powrót do Malborka
Już od lat 90. XX wieku podejmowano rozmowy o ewentualnym zwrocie głowy do Malborka, jednak pozostawały one bezskuteczne. Dopiero działania realizowane w ramach Projektu Straty doprowadziły do wpisania tego zabytku w grudniu 2022 roku do Krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Dzięki działaniom Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego głowa figury Apostoła Jakuba Starszego w grudniu 2025 roku powróciła do Polski i została przekazana do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku. 

Formalne przekazanie głowy figury nastąpiło 03.12.2025 r. we wnętrzach Zamku Królewskiego w Warszawie. Był to wielki sukces dyplomatyczny pomyślnie kończący wieloletnie starania o odzyskanie kolejnych niegdyś utraconych dóbr kultury.

Głowa figury Apostoła Jakuba Starszego z kolegium apostolskiego Kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku

-Prusy, Malbork, warsztat nieznany, ok. 1340 

-sztuczny kamień (gips jastrychowy); odlew w formie, obróbka kamieniarska, polichromowanie, złocenie

-depozyt Skarbu Państwa, sygn. R/000076