Archiwum Projekty - Muzeum Zamkowe w Malborku

Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka – przygotowanie wystawy czasowej

Paulina Konarzewska — Tue, 14 Apr 2026 12:24:09 +0000

Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka – przygotowanie wystawy czasowej w ramach Programu “Kultura inspirująca 2026-2027”, realizowanego we współpracy z Muzeum Narodowym – Pałacem Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie

W ramach współpracy zainicjowanej porozumieniem pomiędzy Muzeum Zamkowym w Malborku a Muzeum Narodowym – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie z dnia 21.10.2021 r. oraz w związku z 65. rocznicą utworzenia Muzeum Zamkowego w Malborku w 2026 r. zaplanowana została wystawa czasowa, prezentująca historię miejsca jakim jest zespół zamkowy w Malborku, jego złożonych dziejów oraz historię powojennego polskiego Muzeum, którego jednym z głównych celów działania od początku istnienia była opieka nad zabytkowym kompleksem oraz jego udostępnianie zwiedzającym. Punktami łączącymi obie instytucje organizujące wydarzenie są wspólna historia.

Wystawa czasowa „Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka” prezentuje historię jednego z najważniejszych zabytków Europy – zespołu zamkowego w Malborku – ukazując jego złożone dzieje od średniowiecza po czasy współczesne. Szczególny nacisk położono również na powojenną historię Muzeum Zamkowego w Malborku, którego misją od początku działalności jest ochrona dziedzictwa oraz udostępnianie go zwiedzającym.

Czas trwania wystawy: 8 września – 29 listopada 2026
Miejsce: Centrum wystawowe Muzeum Narodowego – Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie

O wystawie

Ekspozycja skierowana jest przede wszystkim do zagranicznego odbiorcy, w szczególności mieszkańców Litwy. Jej celem jest przybliżenie:

unikatowego charakteru zamku w Malborku jako dawnej stolicy państwa zakonu krzyżackiego,
kontekstu jego powstania w późnym średniowieczu,
przemian wynikających ze zmieniających się uwarunkowań społeczno-politycznych,
współczesnego funkcjonowania kompleksu jako instytucji muzealnej.

Wystawa podkreśla również wspólne wątki historyczne łączące obie instytucje – w tym relacje polityczne i konflikty między dawnymi ośrodkami władzy – a także współczesne wyzwania związane z adaptacją historycznych rezydencji na potrzeby muzealne.

Eksponaty i narracja

Scenariusz wystawy oparty jest na muzealiach ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku, obejmujących:

obiekty związane z historią państwa zakonu krzyżackiego,
przykłady średniowiecznej sztuki i rzemiosła artystycznego,
eksponaty odnoszące się do późniejszych dziejów zamku,
materiały dokumentujące historię samego Muzeum.

Dzięki temu odwiedzający będą mogli poznać różnorodność i wielowątkowość zagadnień prezentowanych na wystawach w Malborku.

Partner projektu

Współorganizatorem wystawy jest Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie, działające od 2013 roku w zrekonstruowanym kompleksie Zamku Dolnego. Instytucja ta koncentruje się na prezentacji historii Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz organizacji wystaw poświęconych dawnej sztuce i historii.

Więcej informacji o działalności muzeum dostępnych jest na stronie:
https://www.valdovurumai.lt/en/

Program towarzyszący

Wystawie towarzyszyć będzie program wydarzeń edukacyjnych i popularnonaukowych, realizowany wspólnie przez obie instytucje, obejmujący m.in.:

cykl wykładów,
zajęcia edukacyjne dla różnych grup odbiorców.

Organizacja i współpraca

Projekt realizowany jest we ścisłej współpracy obu partnerów, którzy wspólnie opracowują koncepcję wystawy oraz program wydarzeń towarzyszących.

Zakres działań:

Muzeum Zamkowe w Malborku:

opracowanie scenariusza wystawy,
przygotowanie treści merytorycznych i materiałów promocyjnych,
użyczenie muzealiów,
organizacja transportu i zabezpieczenia obiektów,
udział w wizytach studyjnych.

Muzeum Narodowe – Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie:

udostępnienie przestrzeni wystawienniczej,
realizacja aranżacji wystawy,
organizacja otwarcia i udostępnienie ekspozycji,
przygotowanie programu wydarzeń towarzyszących,
produkcja materiałów informacyjno-promocyjnych (w tym katalogu).

Partner zapewnia również niezbędną infrastrukturę techniczną i wyposażenie wystawiennicze.

Koszty realizacji projektu są współdzielone przez obie instytucje.

Dostępność

Treści prezentowane na wystawie oraz w materiałach towarzyszących będą dostępne w językach:

litewskim
angielskim

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura inspirująca 2026-2027

Artykuł Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka – przygotowanie wystawy czasowej pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Fotogrametria na zamku w Kwidzynie

Paulina Konarzewska — Thu, 12 Mar 2026 14:05:32 +0000

Fotogrametria w Zamku w Kwidzynie – dziedzictwo w cyfrowym wymiarze

Dziś dokumentowanie zabytków z pomocą nowoczesnych technologii jest jednym z ważniejszych sposobów ochrony i popularyzacji dziedzictwa kulturowego. Jedną z takich technik jest fotogrametria, która pozwala tworzyć dokładne modele i obrazy obiektów na podstawie serii zdjęć. Dzięki temu można wiernie odwzorować architekturę i detale, nie musząc przeprowadzać inwazyjnych pomiarów bezpośrednio na miejscu.

www.muzeach 2.0

Prace z zakresu fotogrametrii w Zamku w Kwidzynie realizowane są w ramach projektu „www.muzeach 2.0”. To przedsięwzięcie prowadzi konsorcjum pięciu instytucji: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie jako lider projektu, Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Muzeum Zamkowe w Malborku. Projekt rozpoczął się 1 czerwca 2025 roku i potrwa do 31 maja 2028 roku.

Jego głównym celem jest udostępnianie cyfrowych zbiorów muzealnych w jednym miejscu, dzielenie się wiedzą o dziedzictwie kulturowym w przystępnej formie oraz tworzenie warunków do kreatywnego i naukowego wykorzystania zasobów. Informacje o zabytkach publikowane są na wspólnej platformie www.wmuzeach.pl, wyposażonej w multiwyszukiwarkę integrującą kolekcje różnych muzeów. Użytkownicy mają dostęp do dokumentacji wykonanej m.in. technikami fotografii, RTI, gigapikselowej, modeli 3D i GIS, a także do opisów popularnonaukowych, ścieżek tematycznych oraz materiałów edukacyjnych. Wszystko to na licencjach Creative Commons, z jasnymi zasadami dotyczącymi praw do wykorzystania.

Fotogrametria w Zamku w Kwidzynie

Jednym z kluczowych zadań realizowanych przez Muzeum Zamkowe w Malborku jest stworzenie geoportalu – systemu informacji przestrzennej (GIS) – dla oddziału Zamek w Kwidzynie. W praktyce oznacza to budowę cyfrowej bazy danych umożliwiającej archiwizowanie, analizowanie i prezentowanie informacji związanych z przestrzenią zabytku.

W ramach tych prac powstaje m.in. geobaza poświęcona wystrojowi architektonicznemu i malarskiemu dwóch wybranych wnętrz: zimowego refektarza oraz pomieszczenia nad przejazdem bramnym (prawdopodobnie dawnej kancelarii lub skryptorium). Są to przestrzenie o wyjątkowych walorach historycznych i artystycznych, wyróżniające się bogatą dekoracją oraz cennymi średniowiecznymi polichromiami.

Do dokumentacji wykorzystano połączenie skanowania laserowego 3D oraz fotografii cyfrowej. Szczególną uwagę zwrócono na sklepienia – pełne detali architektonicznych i unikatowych malowideł. Dzięki zastosowaniu fotogrametrii uzyskano dokładne dane metryczne oraz ortoobrazy, czyli zdjęcia przetworzone tak, aby miały jednolitą skalę i były wolne od zniekształceń perspektywicznych. To pozwala zachować prawidłową geometrię i proporcje wnętrz, bez potrzeby tradycyjnych pomiarów na miejscu.

Materiały przygotowane w ten sposób stanowią solidną podstawę do dalszych prac konserwatorskich, badań naukowych, a także działań popularyzatorskich. W przyszłości ortoobrazy zostaną uzupełnione o opisy, informacje historyczne oraz różnorodne materiały ikonograficzne — zarówno archiwalne, jak i współczesne. Oczywiście, na pełną publikację efektów jeszcze trochę trzeba poczekać, ale już teraz widać, jak duży potencjał drzemie w tym przedsięwzięciu.

Realizacja projektu nie byłaby możliwa bez zaangażowania zespołu pracującego na miejscu w Kwidzynie – ich wsparcie organizacyjne i merytoryczne miało kluczowe znaczenie dla powodzenia całego procesu.

Równolegle planowana jest także dokumentacja fotogrametryczna jednego z najcenniejszych dzieł sztuki plastyczno-architektonicznej w Malborku – średniowiecznej Złotej Bramy kościoła Najświętszej Maryi Panny na Zamek Wysoki w Malborku. O tym etapie prac będziemy informować w kolejnych materiałach.

Fotogrametria to narzędzie, które łączy dokładność pomiarów z atrakcyjną wizualnością. Coraz częściej znajduje swoje miejsce w muzealnictwie. Projekty takie jak „www.muzeach 2.0” pokazują, że cyfrowa dokumentacja nie tylko wspiera ochronę zabytków, ale również umożliwia ich udostępnienie szerokiej publiczności, bez względu na miejsce czy czas.

—-

Projekt został dofinansowany z Funduszy Europejskich oraz środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i jest realizowany w ramach Programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027, Działanie 2.3 Cyfrowa dostępność i ponowne wykorzystanie informacji. Wysokość wkładu Funduszy Europejskich wynosi 22 135 585,49 zł, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – 5 948 023,00 zł, a wkład własny – 7 875 804,12 zł.

Artykuł Fotogrametria na zamku w Kwidzynie pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0”

Magdalena Grodecka — Thu, 27 Nov 2025 14:35:48 +0000

Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0”, nr FERC.02.03_IP.01-0004/25-00, realizowanego w ramach programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027

Dotacja celowa ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z budżetu państwa na sfinansowanie wkładu własnego do projektu: „www.muzeach 2.0”, nr FERC.02.03_IP.01-0004/25-00, realizowanego w ramach programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego: 5 698 164,16 zł

Całkowita wartość wydatków kwalifikowalnych Projektu wynosi: 28 083 608,49 zł

Data podpisania umowy: lipiec 2025 r.

Beneficjent – Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie oraz Partnerzy – Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Muzeum Zamkowe w Malborku wspólnie realizują projekt „www.muzeach 2.0”. Działania rozpoczęły się 1 czerwca 2025 roku i potrwają do 31 maja 2028 roku.

Celem przedsięwzięcia jest udostępnienie cyfrowych zbiorów w jednym miejscu, dzielenie się wiedzą o dziedzictwie kulturowym w sposób prosty i zrozumiały oraz umożliwienie kreatywnego i naukowego wykorzystania zasobów.

Artykuł Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0” pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0” 2026

Paulina Konarzewska — Fri, 20 Feb 2026 09:37:04 +0000

Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0”, nr FERC.02.03_IP.01-0004/25-00, realizowanego w ramach programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego: 5 948 023,00 zł

Całkowita wartość wydatków kwalifikowalnych Projektu wynosi: 28 083 608,49 zł

Data podpisania umowy: luty 2026

Artykuł Wkład własny do umowy o dofinansowanie projektu: „www.muzeach 2.0” 2026 pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Projekt „www.muzeach 2.0” – Program FERC

Magdalena Grodecka — Thu, 07 Aug 2025 11:57:29 +0000

Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Muzeum Zamkowe w Malborku wspólnie realizują projekt „www.muzeach 2.0”! Działania rozpoczęły się 1 czerwca 2025 roku i potrwają do 31 maja 2028 roku.

Projekt stanowi kontynuację inicjatywy realizowanej w latach 2019–2021. Wówczas konsorcjum również składało się z pięciu muzeów. Oprócz Muzeum Pałacu w Wilanowie (lidera projektu) były to: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Narodowe w Szczecinie oraz Muzeum – Zamek w Łańcucie. Celem przedsięwzięcia – zarówno wtedy, jak i obecnie – jest udostępnienie cyfrowych zbiorów w jednym miejscu, dzielenie się wiedzą o dziedzictwie kulturowym w sposób prosty i zrozumiały oraz umożliwienie kreatywnego i naukowego wykorzystania zasobów.

Informacje o zabytkach publikowane są na wspólnej stronie – www.wmuzeach.pl – będącej platformą z multiwyszukiwarką, która integruje zbiory różnych muzeów. W ramach serwisu udostępniane są opisy popularyzatorskie oraz dokumentacja obiektów muzealnych, wykonana w pięciu technikach cyfrowych, takich jak: fotografia, RTI, gigapixel, modele 3D oraz GIS. Platforma została wyposażona w zaawansowane filtry i słowa kluczowe umożliwiające precyzyjne wyszukiwanie, a użytkownicy mają możliwość tworzenia kolekcji ulubionych dzieł sztuki oraz własnych galerii.

W serwisie dostępne są również ścieżki tematyczne, które łączą wybrane obiekty z zagadnieniami edukacyjnymi. Zabytki prezentowane są w formie dokumentacji wizualnej 2D i 3D, uzupełnionej o opisy popularyzatorskie oraz podstawowe dane o obiekcie. Serwis zapewnia także dostęp do informacji o prawach do wykorzystania zasobów – publikowanych na licencji Creative Commons.

Priorytetem obecnej edycji jest rozbudowa portalu www.wmuzeach.pl. W ramach projektu planowane są:
• działania z zakresu digitalizacji obiektów muzealnych z wykorzystaniem różnych technik,
• publikacja opisów obiektów w języku polskim i angielskim,
• prace informatyczne związane z rozbudową portalu oraz wdrożeniem systemów informacji przestrzennej u partnerów,
• przygotowanie i publikacja nowych treści edukacyjnych,
• działania informacyjno-promocyjne,
• rozwój istniejącej infrastruktury teleinformatycznej,
• szkolenia dla personelu.

Co chcemy osiągnąć? Udostępnić online 9222 dokumenty zawierające informacje sektora publicznego oraz dane prywatne, zdigitalizować 7408 takich dokumentów, a także opublikować lub zaktualizować pięć Geoportali.

Projekt jest skierowany do wszystkich zainteresowanych historią sztuki, dziedzictwem kulturowym oraz digitalizacją zabytków – muzealników, pracowników organizacji pozarządowych, jednostek samorządu terytorialnego, administracji publicznej, a także turystów, uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych, studentów, nauczycieli, wykładowców, pasjonatów i wszystkich osób chcących poszerzać wiedzę o dziedzictwie. Dostęp do zasobów strony internetowej jest możliwy z każdego miejsca na świecie.

#FunduszeEuropejskie #FunduszeUE #NaRozwójCyfrowy #FERC

Patronat medialny:

Artykuł Projekt „www.muzeach 2.0” – Program FERC pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Podniesienie atrakcyjności turystycznej zabytkowych budynków północnego Przedzamcza zespołu zamkowego w Malborku

Paulina Konarzewska — Tue, 08 Jul 2025 10:42:34 +0000

Tytuł projektu

Podniesienie atrakcyjności turystycznej zabytkowych budynków północnego Przedzamcza zespołu zamkowego w Malborku poprzez wykonanie prac konserwatorskich i robót budowalnych wraz z zagospodarowaniem terenu w ich otoczeniu (nr Projektu: FENX.07.01-IP.04-0059/24).

Projekt pod nazwą „Podniesienie atrakcyjności turystycznej zabytkowych budynków północnego Przedzamcza zespołu zamkowego w Malborku poprzez wykonanie prac konserwatorskich i robót budowalnych wraz z zagospodarowaniem terenu w ich otoczeniu”, dofinansowany w ramach Program FEniKS, obejmie:

– renowację Kościoła Św. Wawrzyńca,

– renowację budynku Dawnej Infirmerii,

– renowację domu Steinbrechta

– zagospodarowanie zieleni.

Zadania realizowane w ramach Projektu:

Podczas realizacji inwestycji Kościół Św. Wawrzyńca, budynek Dawnej Infirmerii oraz dom Steinbrechta zostaną poddane konserwacji wraz z przystosowaniem ich do funkcji wystawienniczej, magazynowej, biurowej i edukacyjnej. W budynku dawnej Infirmerii oprócz miejsca na wystawy powstanie punkt obsługi ruchu turystycznego (kasy) oraz sklep muzealny. Wszystkie obiekty będą dostosowane do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami. W ramach Projektu zostanie zakupiony sprzęt i wyposażenie do sal wystawienniczych i edukacyjnych, magazynów, pomieszczeń biurowych, laboratorium konserwatorskiego oraz pozostałych pomieszczeń.

W zakres inwestycji wchodzą zmiany w krajobrazie zieleni – drzewostan oraz zieleń niska zostaną poddane pielęgnacji. Powstanie także ekologiczna ścieżka umożliwiająca poznanie flory i fauny znajdującej się na terenie Muzeum Zamkowego w Malborku.

Grupy docelowe:

Projekt, poprzez wprowadzenie nowej oferty kulturalno-edukacyjnej oraz dostępność kierowany jest do wszystkich grup odbiorców: turystów krajowych i zagranicznych, mieszkańców regionu, do dzieci i młodzieży szkolnej, do osób z dysfunkcjami i specjalnymi potrzebami.

Cele i rezultaty projektu

Głównym celem Projektu jest ochrona i podniesienie atrakcyjności turystycznej Muzeum Zamkowego w Malborku poprzez przebudowę i dostosowanie zabytkowych budynków Przedzamcza do pełnienia funkcji wystawienniczych oraz edukacyjnych.

Adaptacja przebudowanych obiektów na funkcje turystyczne i edukacyjne niewątpliwie przyczyni się zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio do aktywizacji społeczeństwa na terenie miasta. Ponadto dzięki realizacji przedmiotowego Projektu zwiększy się liczba turystów oraz lokalnych konsumentów kultury odwiedzających Muzeum Zamkowe w Malborku. Realizacja przedmiotowego projektu zakłada przebudowę trzech zabytkowych obiektów usytuowanych na Przedzamczu Zamku Krzyżackiego w Malborku i zlokalizowanie tam następujących funkcjonalności, które bezpośrednio przełożą się na podniesienie atrakcyjności oferty turystycznej instytucji:

a) wystawa stała „Wrota do zamku” na pierwszym piętrze budynku dawnej Infirmerii,

b) wystawy czasowe zlokalizowane w dedykowanej sali na drugim piętrze budynku dawnej Infirmerii,

c) 2 sale przeznaczone na wystawy czasowe w budynku Kościoła św. Wawrzyńca,

d) ścieżka edukacyjna szlakiem zamkowej flory i fauny zorganizowana na terenach zielonych przyległych do Domu Steinbrechta,

e) sale edukacyjne w Domu Steinbrechta umożliwiające prowadzenia całorocznych zajęć warsztatowych m.in. z edukacji ekologicznej oraz organizację wystaw czasowych / planszowych, koncentrujących się na zagadnieniach ekosystemów regionu,

f) nowe kasy muzealne na parterze budynku dawnej Infirmerii,

g) sklepik muzealny na parterze budynku dawnej Infirmerii.

Zagospodarowanie nowych powierzchni na funkcje wystawiennicze i funkcje kulturalnoedukacyjne przyczyni się do rozbudowy oferty muzealnej, która w wyniku przedmiotowego projektu zostanie rozszerzona. Dzięki zastosowaniu różnorodnych form przekazu zwiększy się jakość zwiedzania oraz jej dostępność dla osób z różnymi potrzebami.

Czas realizacji i wartość Projektu

a) czas realizacji: 01.06.2025 – 30.06.2029

b) całkowita wartość Projektu: 37.879.904,36 PLN, w tym koszty kwalifikowane Projektu: 30.866.644,67 PLN

c) wysokość dofinansowania z Programu FENIKS: 24.295.135,90 PLN

d) wysokość dofinansowania z budżetu państwa: 6.262.842,20 PLN

e) środki własne: 308.666,57 PLN

Sygnały, zgłoszenia i lub skargi dotyczące wystąpienia niezgodności Projektu z postanowieniami KPP/KPON mogą przekazywać osoby fizyczne (uczestnicy projektu lub ich pełnomocnicy i przedstawiciele), instytucje uczestniczące we wdrażaniu funduszy Unii Europejskiej, strona społeczna (stowarzyszenia, fundacje), za pomocą (zgłoszenie w każdej z poniższych form odnosi takie skutki, jakby było przekazane w formie pisemnej):

1) poczty tradycyjnej – w postaci przesyłki listowej na adres ministerstwa: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, ul. Wspólna 2/4, 00-926 Warszawa lub Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ul. Krakowskie Przedmieście 15, 00-071 Warszawa

2) skrzynki nadawczej e-puap Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej lub Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego lub z wykorzystaniem publicznej usługi rejestrowanego doręczenia elektronicznego lub publicznej usługi hybrydowej, o których mowa w ustawie z dnia 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1045, z późn. zm.),

3) formularza internetowego e-Nieprawidłowości, dostępnego na stronie www.feniks.gov.pl,

4) mechanizmu sygnalistycznego rozumianego jako dedykowany adres e-mail: rownosc.feniks@mfipr.gov.pl, naduzycia.feniks@mfipr.gov.pl lub naruszenia@zamek.malbork.pl

6) doręczenia osobistego do kancelarii Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, ul. Wspólna 2/4, 00-926 Warszawa, kancelarii Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ul. Krakowskie Przedmieście 15, 00-071 Warszawa,

#FunduszeUE

Artykuł Podniesienie atrakcyjności turystycznej zabytkowych budynków północnego Przedzamcza zespołu zamkowego w Malborku pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

„Przygotowanie projektu zabezpieczeń konstrukcji Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku w Malborku”

Paulina Konarzewska — Wed, 04 Sep 2024 10:14:10 +0000

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

W ramach realizowanych regularnie procesów analizy stanu i zachowania zabytkowej architektury malborskiego kompleksu zamkowego, od czasu do czasu natrafiamy na nowe odkrycia i wyzwania, zarówno konserwatorskie, architektoniczne jak i archeologiczne. Odkryte w ostatnim czasie rysy w Pałacu Wielkich Mistrzów na poziomie przyziemia, przyczyniły się do poprowadzenia prac archeologicznych we wnętrzach Pałacu, które to ujawniły zupełnie dla nas nowe sklepienia piwniczne. Pojawiające się spękania tak jak i nowo odkryte piwnice obecnie badamy i analizujemy z wykorzystaniem najnowszych technik archeologicznych i geologicznych. Działania te mają pomóc w rozpoznaniu przyczyn ściennych spękań, analizie znaczenia odkrytej pod pałacem piwnicy a w dalszych postępach także doborze odpowiednich technik konserwatorskich.

Realizowany obecnie w Muzeum Zamkowym projekt zabezpieczeń konstrukcji Pałacu Wielkich Mistrzów, został objęty dotacją celową na kwotę 700.000 zł na wydatki inwestycyjne ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z budżetu państwa.

W ramach przyznanych środków zaplanowano prace poprzedzające przygotowanie projektu budowlanego: konsultacje z zespołem eksperckim realizującym diagnozę stanu konstrukcji Pałacu, badania geologiczne podłoża w rejonie Pałacu, badania odkrywkowe fundamentów, badania geotechniczne gruntu, badania architektoniczne we wnętrzu Pałacu, pomiary geodezyjne.

Badania trwają a przed nami 2 etap prac archeologicznych zmierzających do odszyfrowania nowo odkrytych pomieszczeń piwnicznych oraz analizy struktury fundamentów Pałacu.

Prace ze względu na swoją lokalizację (przejście pomiędzy zamkiem średnim a zamkiem wysokim), skorygują czasowo trasę komunikacji na trasach, nie wyłączając jednocześnie żadnego z dostępnych obecnie w programie zwiedzania wnętrz.

O postępach tych prac, będziemy informować na bieżąco.

Artykuł „Przygotowanie projektu zabezpieczeń konstrukcji Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku w Malborku” pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Badania bursztynowej szkatuły Christopha Mauchera

Wojciech Zdunek — Mon, 23 Oct 2023 13:24:11 +0000

Badania technologiczne szkatuły autorstwa Christopha Mauchera, najcenniejszego obiektu bursztynowego w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku

Kto przyczynił się do realizacji projektu?

Inicjatorem projektu jest Muzeum Zamkowe w Malborku, które w 2021 roku zgłosiło temat pt.: „Badania technologiczne szkatuły autorstwa Christopha Mauchera, najcenniejszego obiektu bursztynowego w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku” w IV edycji konkursu ogłoszonego przez Krajowe Centrum Badań nad Dziedzictwem (KCBD) i organizowanego przez Muzeum Narodowe w Krakowie, zdobywając w nim pierwsze miejsce.

Założenia projektu sformułowały:

Jolanta Ratuszna – konserwator rzemiosła artystycznego i rzeźby kamiennej, Kierownik Pracowni Konserwatorskiej,

Katarzyna Kita – historyk sztuki, opiekun Kolekcji Bursztynu w Dziale Sztuki i Rzemiosła Artystycznego

W ramach tej inicjatywy, w 2022 roku zostały wykonane badania instrumentalne w Laboratorium Analiz i Nieniszczących Badań Obiektów Zabytkowych (LANBOZ), finansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, z udziałem grupy badaczy:

dr Julio del Hoyo-Meléndez – chemik, Kierownik (KCBD), Kierownik LANBOZ
dr Anna Ryguła – chemik, kierownik projektu
dr Anna Klisińska-Kopacz – chemik
dr Tomasz Wilkosz – chemik
Michał Obarzanowski – konserwator
Paulina Krupska – Wolas – fizyk
Karolina Skóra – chemik
Aldona Stępień – geolog

Składamy podziękowania całemu zespołowi LANBOZ za owocną współpracę i skoordynowanie badań laboratoryjnych.

Założenia projektu

Nasz interdyscyplinarny projekt jest oparty na współpracy różnych ekspertów: historyka sztuki, konserwatorów i naukowców z różnych dziedzin, z których każdy, poprzez zastosowanie specyficznych metod badawczych, dostarczył specjalistycznej wiedzy o obiekcie. Zasób zgromadzonych informacji posłużył nie tylko gruntownemu przyjrzeniu się temu konkretnemu obiektowi, ale także szerzej – analizie porównawczej innych dzieł bursztynowych powiązanych z tym samym artystą lub jego kręgiem. Przedmioty wykonane z bursztynu z różnych kolekcji na świecie były dotychczas badane okazjonalnie pod kątem technologicznym w powiązaniu z ich konserwacją. Zagadnienia techniki i technologii malborskiej szkatuły nie były dotychczas w ogóle analizowane w sposób naukowy. Podjęty projekt ma charakter różnokierunkowy, służący poszukaniu szerszych kontekstów w dziedzinie wiedzy o dawnej sztuce obróbki bursztynu oraz natury bursztynu.

Program i metodyka badawcza zostały opracowane z dbałością o ochronę substancji zabytkowej szkatuły oraz tak, aby uzyskać uzupełniające się wzajemnie wyniki.
Na podstawie interpretacji pierwszych analiz przewidujemy, że badania szkatuły będą kontynuowane na dalszym etapie, zakładającym przeprowadzenie prac konserwatorskich.
W rezultacie to właśnie w oparciu o wyniki kompleksowych badań można będzie finalnie przymierzyć się w pełni profesjonalny sposób do konserwacji tej niezwykle cennej szkatuły.
Częścią projektu będzie planowana w 2024 roku wystawa poświęcona prezentacji i upowszechnieniu wyników naszych badań, na której szkatuła znajdzie swoje centralne miejsce i będzie wyeksponowana w odmienny sposób niż na stałej wystawie.

Przygotowania do wystawy trwają.

Rezultaty badawcze będą ponadto upowszechniane w sposób naukowy, na konferencjach i w publikacjach.

Cztery obszary badań

1. Historia

Bursztynowa szkatuła Christopha Mauchera pochodzi z kolekcji T.B. Kitsona, kolekcjonera z Yorkshire. Pojawiła się w ofercie domu aukcyjnego Sotheby’s pod koniec 1960 roku. Wedle zachowanej korespondencji, była to jedna z największych aukcji, gdzie wystawiono bursztynowe obiekty z dawnych wieków. Wówczas szkatułę zakupiła osoba prywatna.

Po jej śmierci rodzina, która chciała pozostać anonimową, zwróciła się z ofertą sprzedaży tego wyjątkowego obiektu do paryskiego domu aukcyjnego Joanny i Franciszka Studzińskich. Za jego pośrednictwem, w 1968 roku szkatuła została zakupiona przez Muzeum Zamkowe w Malborku. Wkrótce po zakupie cenne dzieło zostało wyeksponowane na ówczesnej stałej wystawie „Dzieje bursztynu”. Od tego momentu stanowi jeden z najcenniejszych obiektów kolekcji bursztynu, jest rozpoznawalnym i charakterystycznym elementem nie tylko malborskich zbiorów, ale także całego Muzeum.

2. Historia sztuki

Szkatuła z końca XVII wieku, wykonana przez Christopha Mauchera ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku jest jednym z ważniejszych obiektów będących przykładem złotego okresu gdańskiego bursztynnictwa, jego osiągnięć w tym rzemiośle, możliwości technologicznych i rozwiniętego artyzmu. Barokowa szkatuła, bogato dekorowana elementami rzeźbiarskimi, płaskorzeźbionymi, grawerowanymi z licznymi przedstawieniami figuralnymi, zoomorficznymi i roślinnymi odnosi się do historii i postaci zaczerpniętych z mitologii.

Szkatuła o formie architektonicznej mierzy 40 cm wysokości. Zawarta w niej motywy ikonograficzne składają się w opowieść poświęconą portowemu miastu, wątkom miłosnym przedstawionym poprzez sceny mitologiczne. Prezentuje też afirmację życia oraz bogactwo, dostatek i siłę nowożytnego miasta. Jak pisała Gabriela Gierłowska, w XVI i XVII wieku w Gdańsku „(…) rozumiano jak ogromne znaczenie ma artystyczne bursztynnictwo dla podnoszenia świetności miasta i jako wkład do kultury europejskiej”. Uwagę zwraca niezwykła estetyka całości obiektu. Wykorzystano tu wysokiej jakości przejrzysty bursztyn barwy miodowej, w innych partiach bursztyn matowy w barwach żółci i bieli tworząc kontrastowe rzeźby. Dzięki wysokiej jakości użytych materiałów, przenikające przez konstrukcję promienie światła nadają tej miniaturowej architekturze lekkości oraz blasku.

Christoph Maucher obok Michela Redlina, Gottfrieda i Nicolausa Turau, Johana Georga Zernebacha, czy Michaela Schödelooka zaliczany jest do najsłynniejszych gdańskich bursztynników.

Szkatuła niewątpliwie wyróżnia się spośród dzieł Mauchera jakie stworzył w bursztynie – przede wszystkim formą i rodzajem przedmiotu. Do dziś zachowało się od kilku do kilkunastu dzieł przypisywanych temu wybitnemu bursztynnikowi. Są to głównie małe obiekty, jak kilkunastocentymetrowe, pojedyncze niewielkie rzeźby bądź grupy figuralne tworzące kiedyś większe konstrukcje. Szkatuła prezentuje się jako jedno z najważniejszych dzieł bursztynniczych wykonanych w Gdańsku w drugiej połowie XVII wieku.

W opracowaniu następne konteksty.

Autor fotografii do części 1 i 2: Lech J. Zdrojewski

3. Badania technologiczne – analiza materiałowa i strukturalna

W trakcie tygodniowej kampanii badawczej jesienią 2022 roku analizowaliśmy wszystkie części szkatuły kilkoma technikami instrumentalnymi w pracowniach LANBOZ w Krakowie. Obiekt został zapakowany i przetransportowany w specjalnie przygotowanej skrzyni zabezpieczającej na czas transportu.

Naukowcy i konserwatorzy podjęli szereg badań w celu, po pierwsze – dokładnego udokumentowania budowy technicznej, i po drugie – dokładnego określenia stanu poszczególnych części obiektu, wskazania miejsc osłabionych oraz zilustrowania wtórnych ingerencji, np. przekształceń, rozwarstwień, pęknięć, degradacji. Uwzględniliśmy analizę historyczną, porównaliśmy stan zabytku z dawną dokumentacją fotograficzną, otrzymaliśmy wyniki badań nieniszczących oraz na własnoręcznie pobranych próbkach. Do badań zastosowane zostały zarówno techniki makroskopowe, zdjęcia analityczne, jak i metody mikroskopowe.

a. Fotografie analityczne

Pierwszym etapem było sfotografowanie szkatuły w różnych zakresach promieniowania elektromagnetycznego.

Wiele informacji można było odczytać na podstawie porównania fotografii obiektu w świetle widzialnym, ultrafioletowym i podczerwieni (VIS, UV, IR) oraz techniką radiografii cyfrowej (RTG). Na podstawie zdjęć w świetle widzialnym (VIS) udokumentowaliśmy stan zachowania wszystkich partii korpusu i pokrywy: w intensywnym oświetleniu pod różnym kątem uwidoczniły się pęknięcia, klejenia i ukruszenia bursztynu oraz jego większa degradacja powierzchniowa na zewnętrznych częściach korpusu i pokrywy, spowodowana zapewne bardziej intensywnym narażeniem bursztynu na czynniki niszczące niż wewnątrz szkatuły.

Ultrafiolet pozwolił nam wyraźniej zobaczyć różnice materiałowe na powierzchni (bursztyn jest w UV matowy i szarozielonożółty, a drobne fragmenty z kości słoniowej – jasnoniebieskie). Niektóre fragmenty bursztynowe pochodzą z reperacji – te i inne nieoryginalne elementy (np. imitacje bursztynu, masy uzupełniające, kleje, lakiery) zidentyfikowaliśmy dokładniej na fotografiach UV niż na zdjęciach VIS. Ponadto dobrze udokumentowaliśmy zacieki z klejów, które w świetle widzialnym zupełnie nie są widoczne.

Podczerwień dała obraz nieco w głąb materiału – w tym przypadku głównie przeświecalnego bursztynu – umożliwiając dostrzeżenie nie tylko wszystkich spękań, ale i rysunku dekoracji pod kaboszonami lepiej niż w świetle dziennym. Wskazanie wszystkich tych miejsc było bardzo ważne z konserwatorskiego punktu widzenia, gdyż będzie miało wpływ na przygotowanie w przyszłości programu kompleksowej konserwacji obiektu.

Prześwietlenie szkatuły promieniami rentgenowskimi pomogło nam określić, w jakich miejscach znajdują się elementy z drewna niedostrzegalne na zewnętrznych powierzchniach szkatuły – uzyskaliśmy przekrój drewnianych ścianek dna oraz mieszczącą się w nim szeroką szufladę na całej głębokości korpusu, dekorowaną płytkami bursztynu (ze względu na zaklejenie brzegów nie ma obecnie dostępu do szuflady). Z drewna wykonane są też cztery elementy konstrukcyjne nóg, a trawersy pomiędzy nimi pokryte są z wierzchu zaprawą. Odkryliśmy drewniane elementy wzmacniające boki przy dwóch tylnych narożach korpusu i wskazaliśmy na prawdopodobnie drewnianą podbudowę środkowej kondygnacji pokrywy.

Doskonale czytelne są wszystkie elementy metalowe, pierwotne i wtórnie dodane (są one białe na obrazach RTG). Na pokrywie i korpusie widać metalowe wzmocnienia fragmentów rzeźb pochodzące z napraw. Uwidocznił się przy tym kształt zamka szuflady i folii metalowej pod kaboszonami na całym obwodzie korpusu i szuflady, a także nieliczne w szkatule elementy z kości, m.in. przykryte płytkami bursztynu cztery płaskorzeźbione medaliony z przestawieniami figuralnymi.

Autorzy fotografii analitycznych: Michał Obarzanowski, dr Tomasz Wilkosz

b. Mikroskopowe techniki analityczne

Szczegółowa analiza i porównanie wszystkich fotografii wraz z oglądem poszczególnych fragmentów pod lupą pomogło nam wybrać miejsca dla badań mikroskopowych – w dużej mierze nieniszczących, a w wybranych przypadkach – także z udziałem niewielkich próbek materiałów pochodzących z obiektu. W wielu zakresach punkty pomiaru dla różnych technik badawczych były jednolite, aby otrzymać komplementarne informacje dla każdego badanego miejsca. Po porównaniu zebranych danych z zakresem napraw dokonanych w czasie konserwacji w l. 90. XX wieku, mogliśmy wyciągnąć wnioski końcowe.

Zespół naukowców z LANBOZ w Krakowie zastosował takie technik analityczne jak: mikroskopia optyczna, fluorescencja rentgenowska XRF, spektroskopia w podczerwieni FTIR/ATR, mikroskopia elektronowa SEM/EDS, spektroskopia Ramana. Pod mikroskopem optycznym w świetle VIS i UV przeanalizowano w sumie osiem próbek materiałowych pobranych z obiektu określając ich wygląd i strukturę – wnioski z tych badań miały charakter pomocniczy w stosunku do pozostałych technik badawczych.

Dokonano analiz wielu oryginalnych fragmentów bursztynu w warstwie dekoracyjnej szkatuły (Wykres. 1), ale dokładne potwierdzenie pochodzenia bursztynu wymagało dodatkowej analizy (dane poniżej). W pomiarach RS wykazano bardziej intensywną degradację chemiczną bursztynu na jego powierzchni niż w głąb struktury. Oprócz tego w kilku miejscach zidentyfikowano inne, wtórnie użyte żywice.

W miejscach, gdzie małe fragmenty bursztynowe się odkleiły, poddano badaniom małe próbki materiałów i stwierdzono, że na bocznych częściach drewnianej konstrukcji korpusu szkatuły przyklejona jest warstwa cienkiego papieru celulozowego, który zidentyfikowano w próbce (Wykres 2). Pod warstwą dekoracji na dnie wnętrza korpusu drewniana powierzchnia może być natomiast wyłożona cienkim pergaminem na który wskazano w jednej próbce (Wykres 3). Analogiczna technologia z użyciem papieru została potwierdzona w innych obiektach bursztynowych z podobnego czasu, jednak nigdy przy stosowaniu pergaminu.

^{Wykres 1. Widma otrzymane w wyniku pomiarów ramanowskich dla punktu 17 na pokrywie. Zidentyfikowano bursztyn. Widmo bursztynu na powierzchni (0 µm) różni}^{się od bursztynu wewnątrz intensywnością i położeniem pasm, co jest związane z degradacją bursztynu na powierzchni. Autor badań: dr Anna Ryguła.}

^{Wykres 2. Widma otrzymane w wyniku pomiarów ramanowskich dla punktu 16 na korpusie. Na podstawie zmierzonych widm zidentyfikowano substancję białkową (klej?) pojawiającą się w górnej warstwie (1671, 1452, 1412, 1250, 1004, 929, 854, 815 cm-1) oraz pasmo charakterystyczne dla celulozy (1097 cm-1). Autor badań: dr Anna Ryguła.}

^{Wykres 3 z tabelą. Widma otrzymane w wyniku pomiarów ramanowskich dla próbki P27 w dnie korpusu.
Wykryto pasma charakterystyczne dla pergaminu (1238, 1405, 1450, 1540, 1635, 2917, 3278 cm-1).}^{Autorzy badań: Aldona Stępień, dr Anna Ryguła.}

Określono rodzaj błyszczącej folii metalowej pod każdym z badanych kaboszonów jako mosiądz (stop miedzi i cynku), (patrz. Tab. 1 i Wykres 4).

^{Tab. 1. Front korpusu szkatuły. Przykładowe wybrane wyniki analizy metodą fluorescencji rentgenowskiej XRF.
Autor badań: dr Anna Klisińska – Kopacz.}

^{Wykres 4. Skład pierwiastkowy dla próbki nr 1. Autor badań: dr Anna Klisińska – Kopacz.}

Określono skład chemiczny masy plastycznej, która kształtuje w grubej warstwie tylną część elementów nóg i trawersów – wykonano ją na bazie kredy z domieszkami (m.in. biel ołowiowa i prawdopodobnie mastyks) – nie ma jednak pewności czy rzeźbiarz w ten sposób wykończył te partie, czy może jest to efekt wczesnych napraw.

Przebadano różne materiały użyte w naprawach na korpusie i pokrywie szkatuły, z których część pochodzi z ostatniej konserwacji z l. 90 XX wieku, a pozostałe są wcześniejsze. Należą do nich masy plastyczne w uzupełnieniach ubytków, różne kleje, żywice, wosk, parafina, wtórne lakiery na niektórych elementach. Udało się zidentyfikować niektóre z tych substancji lub wskazać ich prawdopodobny skład. Masy uzupełniające wykonano z różnych składników – te starsze niedopasowane charakterem i kolorem okazały się być zarówno z gipsu jak i kredy z domieszkami – np. małe fragmenty kwiatonów w wazach na pokrywie są uzupełnione masą z kredy i pigmentu arsenowego (patrz. Tab. 2), inne – z dodatkiem pigmentów ołowiowych i innych składników. Obecne szare zabarwienie wymienionych mas jest z pewnością wynikiem pociemnienia bieli ołowiowej, która zazwyczaj w ten sposób reaguje na działanie czynników atmosferycznych (patrz. Wykres 5). Z kolei widoczne w kilku miejscach brązowe i czerwone masy klejące są oparte na mikstionie olejnym i pochodzą z ostatnich napraw.

Ich charakter również nie odpowiada połyskującemu i przezroczystemu bursztynowi. Dokładne zlokalizowanie tych substancji na obiekcie, jak również określenie ich składu chemicznego, jest niezbędne dla doboru odpowiednich metod i środków do ich ewentualnego usunięcia w następnej konserwacji.

^{Tab. 2. Przód pokrywy. Przykładowe wybrane wyniki analizy metodą fluorescencji rentgenowskiej XRF. Autor badań: dr Anna Klisińska-Kopacz.}

^{Fotografia próbki nr 20 (szara masa uzupełniająca) pod mikroskopem optycznym. Autor badań: Karolina Skóra.}

^{Wykres 5 z tabelą i fotografią. Wyniki pomiaru SEM/EDS dla próbki nr 20. Zidentyfikowano: kredę (CaCO3), substancję organiczną, biel ołowiową (2(PbCO3).Pb(OH)2) lub minię ołowiową (Pb3O4).}^{Autor: dr Anna Klisińska-Kopacz.}

c. Identyfikacja bursztynu
Jednoznaczne zdefiniowanie odmiany bałtyckiej (sukcynit) było możliwe przy użyciu spektrometru w zakresie średniej podczerwieni na Politechnice Gdańskiej oraz metody porównawczej z próbkami referencyjnymi bursztynu o znanym pochodzeniu.

^{Oznaczenie miejsca pobrania próbki B1.}

^{Wykres 6. Widmo FTIR próbki bursztynu (B1) pobranej ze szkatuły Mauchera w ubytku narożnika – zidentyfikowano sukcynitu (bursztyn bałtycki). Autor badań: dr hab. inż. Ewa Wagner-Wysiecka}

Podsumowanie badań laboratoryjnych:

Zakończony etap analiz naukowych przyniósł szereg ustaleń identyfikujących składniki budowy technologicznej obiektu, część pytań pozostawiając jednak bez odpowiedzi, głównie ze względu na ograniczony dostęp do niektórych części szkatuły. Niewyjaśnione kwestie będziemy chcieli poruszyć na nowo przy okazji planowanych prac konserwatorskich przy szkatule.

Obok aspektów typowo konserwatorskich, wnioski z ekspertyz technologicznych dopełnią wiedzę o warsztacie stosowanym przez najsłynniejszego gdańskiego bursztynnika. Możliwość szczegółowej analizy malborskiej szkatuły pozwoli umieścić ją w szerszym kontekście działalności Christopha Mauchera oraz na nowo zestawić ją z innymi jego pracami. Badania te są w opracowaniu.

4. Badania konserwatorskie

Równocześnie do analiz technologicznych prowadziliśmy badania konserwatorskie, w wyniku których, oprócz zapoznania się z danymi archiwalnymi i historią zabytku, wyciągnęliśmy pierwsze wnioski interpretujące wyniki badań laboratoryjnych.

a. Historia renowacji i konserwacji

Szkatuła była okazjonalnie naprawiana i restaurowana. Prawdopodobnie jeszcze przed jej nabyciem do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku doszło do rozbicia jej wieka, które utraciło oryginalną podstawę oraz liczne elementy dekoracji rzeźbiarskiej. W wyniku reperacji dwukondygnacyjne zwieńczenie osadzono wtórnie na drewnianym ramiaku zmieniając całkowicie zamysł artysty, a pokrywę położono luźno na korpusie, w którym widnieją ślady po zawiasach.

W efekcie amatorskich napraw szkatuły (m.in. scalenia rozbitej pokrywy) przy użyciu żywicy sztucznej do sklejania, pozostawiono w wielu miejscach zacieki z kleju, a nałożone wówczas liczne uzupełnienia fragmentów wystroju odbiegają dziś estetyką i charakterem od bursztynu. W l. 90. XX wieku widoczne były już odspajające się i luźne fragmenty dekoracji oraz zaklejona szuflada. W tamtym czasie konserwatorzy przeprowadzili renowację szkatuły – zdemontowali niektóre elementy i ponownie je przyklejali; zrekonstruowali m.in. niektóre główki figurek na wieku oraz fragmenty fryzu akantowego. Zacieki żywiczne częściowo usunęli, jednak odsłonięta została uszkodzona powierzchnia bursztynu. Ramiak pokrywy oklejony został na wierzchu bursztynowymi płytkami i kaboszonami o formie luźno nawiązującej do stylistyki oryginału.

b. Stan zachowania

Na obecny stan szkatuły złożyło się działanie kilku czynników wynikających zarówno z naturalnych procesów korozji materii organicznej, jak i z opisanej historii renowacji obiektu. Wprowadzone wtórnie substancje klejące wpływają na postępującą degradację bursztynu ze względu na ich nieodpowiedni dobór lub spękania. Wiele fragmentów ma ubytki, jest ukruszonych i popękanych. Ponadto stare poszarzałe uzupełnienia są mocno widoczne, co przy bliższym przyjrzeniu się i porównaniu z detalicznie wykonanymi autorskimi rzeźbieniami powoduje zakłócenia w estetycznym odbiorze wysokiej klasy dzieła sztuki. Co więcej, niektóre elementy dekoracji z przejrzystego bursztynu uległy z biegiem czasu zamgleniu oraz intensywnemu popękaniu utrudniając odczytanie niektórych przedstawień w kaboszonach.

c. Technika i technologia

Szkatułę cechuje wyjątkowa budowa techniczna, w której autor zastosował w bardzo ograniczonym zakresie drewno, i w maksymalny sposób użył elementów z bursztynu do współtworzenia całej konstrukcji. Użycie drewna w wyrobach bursztynnictwa gdańskiego miało w czasach rzeźbiarza już niemal stuletnią tradycję, pozwalając łatwiej tworzyć obiekty o większych rozmiarach. Stosując typowe połączenia stolarskie budowano cokoły, szkielety, ścianki i wieka, które oklejano płytkami bursztynu.

Imponujące rozmiary szkatuły Mauchera przy wspomnianych proporcjach bursztynu i drewna pozwalają ocenić jej autora jako wyjątkowego mistrza w swojej dziedzinie. Świadczą o tym całe ścianki i elementy rzeźbiarskie z bursztynu o różnym zabarwieniu i przeświecalności, nie tylko dekoracyjne, ale też budujące konstrukcję. W dnie korpusu mieści się szeroka szuflada zamykana na zamek, opatrzona również dekoracją z bursztynu. Elementy drewniane są połączone ze sobą stolarsko, bez użycia śrub. Wieko było oryginalnie umocowane za pomocą dwóch zawiasów, w związku z tym konstrukcja korpusu musiała być solidnie wykonana wobec dużych rozmiarów rozbudowanej rzeźbiarsko szkatuły, dlatego twórca przewidział w budowie korpusu dwa boczne pionowe wsporniki z drewna. Można przypuszczać, że artysta zamówił drewniany szkielet u cechu stolarzy, zapewne według sporządzonego przez siebie rysunku. Powierzchnia szkieletu musiała być następnie oklejona buforującym materiałem (papierem i częściowo pergaminem) zanim przyklejono płytki bursztynu, gdyż zapewniał on rodzaj amortyzacji w przypadku pracy drewna pod wpływem zmian klimatycznych.

W dekoracji zastosowano zarówno detale traktowane bardziej reliefowo (w postaci fryzów czy motywów groteski), jak i te pełnoplastyczne (figurki ludzkie i zwierzęce) tworzące fascynujące kompozycje, kontrastujące z pięknie fasetowanymi na wzór jubilerski płytkami i kaboszonami (czasem ozdobionymi rytymi ornamentami). Wewnętrzne części szkatuły opracowano równie detalicznie i kosztownie. Wystrój szkatuły wzbogaca kilka drobnych elementów z kości słoniowej, chętnie stosowanej w luksusowych wyrobach gdańskich w połowie XVII wieku. Christoph Maucher zastosował w niezwykły sposób ażurowe reliefy ze scenkami rodzajowymi wyciętymi w kości (prawdopodobnie słoniowej) przykrywając je wypukłymi medalionami z przeświecalnego polerowanego bursztynu, co razem z podbarwionym ciemno tłem stworzyło wyjątkowy efekt artystyczny.

Artysta doskonale opanował różne techniki obróbki bursztynu i kości, jak wycinanie, szlifowanie, fasetowanie, toczenie, rzeźbienie, grawerowanie, jak również połączone techniki intaglio i églomisé. Te ostatnie znane od czasów starożytnych, stosowane były w sztuce bursztynniczej przynajmniej od l. 30. XVII wieku; w szkatule Mauchera obecne są na licznych elementach zarówno korpusu jaki wieka. Fragmenty eglomizowane zastosowano tu w połączeniu z wyciętą z bursztynu płytką lub kaboszonem o prostokątnym lub wielokątnym szlifie, wraz z grawerowanym od spodu rytym ornamentem, pojedynczym motywem lub całą scenką rodzajową, kładąc je na cieniutkich płatkach mosiężnej folii zapewniającej lustrzany efekt.

Definicje:

Intaglio oznaczało szlachetny lub półszlachetny kamień (gemma) ozdobiony precyzyjnie wyciętym wklęsłym reliefem.

Églomisé to malowany na szkle motyw podkładany płatkiem złotym lub srebrnym. Grawerowano ponadto igłą ornamenty na folii położonej na odwrotnej stronie szyby, czasem wypełniając ryty barwnym lakierem lub farbą. Nazwa techniki eglomizowania pochodzi od nazwiska francuskiego dekoratora z XVIII wieku Jeana Baptiste’a Glomy’ego, który przyczynił się do odrodzenia tej sztuki zdobiąc w ten sposób szklane ramy grafik. W ten sposób zdobione płytki szklane wkomponowywano także w wyroby bursztynnicze.

Autorzy opracowania tekstów:

Historia – Katarzyna Kita
Historia sztuki – Katarzyna Kita
Badania technologiczne – Jolanta Ratuszna
Badania konserwatorskie – Jolanta Ratuszna

Autorzy pozostałych fotografii w części 3 i 4:

Lech Okoński
Jolanta Ratuszna
Katarzyna Kita
Jarosław Pacanek

Artykuł Badania bursztynowej szkatuły Christopha Mauchera pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

BADANIA POLIPTYKU GRUDZIĄDZKIEGO

i.orszulak@zamek.malbork.pl — Tue, 13 Jun 2023 17:47:02 +0000

Muzeum Zamkowe w Malborku i Muzeum Narodowe w Warszawie rozpoczynają kompleksowe, interdyscyplinarne badania Poliptyku Grudziądzkiego

Zamek malborski był przed II wojną światową miejscem przechowywania wielu cennych zabytków i dzieł sztuki. Jednym z nich była malowana nastawa ołtarzowa pochodząca z kaplicy zamku krzyżackiego w Grudziądzu, która dziś znajduje się w zbiorach warszawskiego Muzeum Narodowego (Śr. 22). Od początku XX wieku do roku 1945 była ona częścią kolekcji sztuki średniowiecznej zamku w Malborku i funkcjonowała jako element wystroju kościoła św. Wawrzyńca na Przedzamczu.

Jest to jedno z najważniejszych dzieł malarstwa gotyckiego w Prusach, istotne również w szerszym kontekście sztuki w Europie Środkowo-Wschodniej. Od lat wzbudza ono zainteresowanie historyków sztuki w Polsce i za granicą. Wysoka klasa ołtarza oraz jego historyczny związek z zakonem krzyżackim, sprawiają że jest to zabytek o pierwszorzędnym znaczeniu dla badań nad sztuką w państwie zakonnym. Jednak burzliwe losy nastawy – jej rozczłonkowanie i rozproszenie, a następnie scalenie i objęcie nową ramą – nie pozwalają na rozstrzygnięcie wielu kwestii historyczno-artystycznych bez uprzedniej oceny zakresu ingerencji w strukturę i warstwę malarską ołtarza. Postulat przeprowadzenia gruntownych badań poliptyku powtarzany był w środowisku muzealnym i naukowym od lat.

Projekt badawczy realizowany wspólnie przez MNW i MZM zakłada przeprowadzenie wnikliwej analizy zabytkoznawczej ołtarza z wykorzystaniem szerokiego wachlarza nowoczesnych metod nieniszczących, takich jak m.in. radiografia cyfrowa Rtg, fotografia w światłach analitycznych (UV, IR, Na), mapowanie XRF, obrazowanie kamerą hiperspektralną oraz badań instrumentalnych (FTIR, SEM-EDS, GC-MS, INAA). Chcemy prześledzić stratygrafię warstw malarskich (badania mikroskopowe Vis i UV), aby rozpoznać zakres wprowadzonych przemalowań i ich chronologię. Wsparciem dla tych działań będą kwerendy archiwalne mogące zweryfikować proweniencję zabytku, jego pierwotny wygląd oraz losy.

Celem projektu jest dokładne, interdyscyplinarne rozpoznanie ołtarza i reinterpretacja stanu wiedzy o nim, a tym samym podkreślenie jego znaczenia, jako elementu europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Artykuł BADANIA POLIPTYKU GRUDZIĄDZKIEGO pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

„Przebudowa zabytkowych budynków gospodarczych na Przedzamczu zamku w Malborku wraz z ich dostosowaniem do funkcji kulturalno-edukacyjnych”

i.orszulak@zamek.malbork.pl — Thu, 26 May 2022 14:11:28 +0000

Projekt zakłada przeprowadzenie prac konserwatorskich i robót budowlanych zabytkowych budynków gospodarczych na Przedzamczu zamku w Malborku oraz dostosowanie ich do funkcji kulturowo-edukacyjnych (biblioteki, pracowni konserwatorskiej, pracowni digitalizacji i Centrum Badań nad Dziedzictwem Pokrzyżackim).

Więcej na oficjalnej stronie Projektu

Artykuł „Przebudowa zabytkowych budynków gospodarczych na Przedzamczu zamku w Malborku wraz z ich dostosowaniem do funkcji kulturalno-edukacyjnych” pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.