równy samemu sobie

pilnujący swych granic

wypełniony dokładnie kamiennym sensem

o zapachu który niczego nie przypomina

niczego nie płoszy nie budzi pożądania

jego zapał i chłód

są słuszne i pełne godności

czuję ciężki wyrzut

kiedy go trzymam w dłoni

i ciało jego szlachetne

przenika fałszywe ciepło

Kamyki nie dają się oswoić

do końca będą na nas patrzeć

okiem spokojnym bardzo jasnym

Zbigniew Herbert, Kamyk

Jak to mawiano w średniowieczu Ex luto Marienburg – z błota powstał Malbork, czyli z gliny, a właściwie z wypalonej i uformowanej gliny, czyli cegły. Jeżeli jednak przyjrzeć się bliżej zamkowym murom, to nie sposób nie dostrzec kamiennych fundamentów, na których opierają się potężne ceglane mury. Fundamenty wykonane z kamieni większych i mniejszych (którymi wyrównywano poziomy), kamieni polnych, takich, o których pisał poeta. Jest jednak w zamku kamień szczególny, nieprzypadkowo umieszczony w centrum zespołu zamkowego, obdarzony nie tylko „kamiennym”, ale także i historycznym sensem. Stoi pełen godności, spokojny, obserwując miliony przechodzących ludzi, kolejne metamorfozy zamku, różnego rodzaju wydarzenia i zdarzenia, a i pewnie podśmiewując się po cichu z naszej, ludzkiej walki z czasem. Bo przecież wciąż walczymy z nieuchronnym starzeniem się murów, całej tej skomplikowanej infrastruktury, naprawiając ją, konserwując, odbudowując. A on jest przecież „stworzeniem doskonałym”, niezmiennym, „nie dającym się oswoić”, choć …

Transport kamienia na dziedziniec Zamku Średniego. Źródło: Marienburg Baujahr 1908, zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku

Pojawił się w zamku we wrześniu 1902 r., a w roku 1908 ustawiono go na dziedzińcu Zamku Średniego. Niestety, w całości nie zmieściłby się w przejeździe bramnym, więc w miejscu znalezienia go, w okolicy Skarszew, rozłupano go. Do Malbork przyjechała jedynie trzecia część, ale i tak jest imponujący: 2,95 x 1,30 x 1,50 m! Od razu obdarzono go znaczeniem – tablicą.  Stał się pomnikiem, miejscem pamięci w miejscu pamięci. To była pierwsza tablica, ale nie ostatnia. Wrócimy do nich.

Artykuł Kamień pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Pomniki historii to zabytki nieruchome o szczególnym znaczeniu dla kultury polskiej, ale nie tylko. Już od lat sześćdziesiątych pracowano nad formą uhonorowania tych najważniejszych, wyróżniających się szczególnymi wartościami historycznymi, czy naukowymi, znaczeniem dla dziedzictwa kulturowego i polskiej tradycji narodowej. Prace zintensyfikowano po zmianach ustrojowych w naszym kraju, w 1989 roku. Eksperci opracowali wtedy listę 100 najważniejszych zabytków godnych wyróżnienia. Jak zatem słusznie podkreśla Narodowy Instytut Dziedzictwa lista pomników historii „to najcenniejszy zasób dziedzictwa materialnego naszego kraju”. Ta prestiżowa lista liczy już dziś grubo ponad 100 obiektów, jednak 8 września 1994 r., kiedy Prezydent Lech Wałęsa podpisywał rozporządzenie, lista liczyła zaledwie 15 zabytków. Obecność na niej naszego zamku to zatem olbrzymie wyróżnienie i duma, bynajmniej nie tylko formalne.

Słowo „pomnik” (monument) wywodzi się etymologicznie od grupy słów związanych z pamięcią. Łacińskie „monumentum” pochodzi od słowa „monere” – przypominać. Oznacza dzieło świadomie upamiętniające jakąś osobę lub wydarzenie i odnosi się do dzieł świadomie stworzonych w celu upamiętnienia jakiejś osoby lub wydarzenia. To miejsca, budowle godne wyróżnienia, zachowania i ochrony. Intencja upamiętnienia różni pomnik od zabytku, terminu etymologicznie pochodzącego od „zabyt”, czyli zapomnienia. Zabytek to skazany na zapomnienie artefakt, który przetrwał (zachował się) bez świadomych działań upamiętniających, któremu poprzez podjęcie działań upamiętniających wyróżniamy i nadajemy wyższą rangę. Jan Assmann pisał, że „[…] pomniki należą do obszaru pamięci kulturowej [a więc pamięci zbiorowej, wytworzonej przez grupę lub społeczność], ponieważ służą przekazywaniu i urzeczywistnianiu istotnych dla danej kultury znaczeń. […]. Nie służą one celom praktycznym, lecz są symbolami, ikonami, czy innego rodzaju reprezentacjami jakichś znaczeń. Przechowują pamięć inaczej niż rzeczy, ponieważ nie implicite, lecz explicite odsyłają do przeszłości i wskazują na tożsamość swoich użytkowników” (J. Assmann, Pamięć kulturowa, Warszawa 2008, s. 37) Takie jest właściwe znaczenie aktu z 1994 r.

Od razu odpowiedzieć muszę na najczęściej pojawiające się praktyczne pytanie, także w kontekście wpisu na Listę UNESCO, czy uznanie zamku za pomnik historii (czy wpisanie go na Listę UNESCO) wiąże się z dodatkowym środkami, dotacjami, czy krótko mówiąc wynikają z niego jakieś przywileje? Nie, zamek (Muzeum Zamkowe) nie otrzymał, ani nie otrzymuje z tego tytułu żadnych dodatkowych środków. To wręcz, jak powiedział kiedyś nasz wielki przyjaciel, prof. Andrzej Tomaszewski, szczególne zobowiązanie i dodatkowe koszty, wynikające z konieczności zapewnienia odpowiednich standardów działalności, które narzuca obecność w tak prestiżowym gronie.  To także większe wyzwanie i odpowiedzialność, które ciążą na tych wszystkich, którzy zajmują utrzymaniem zespołu zamkowego, jego odbudową i konserwacją, badaniem i upowszechnianiem wiedzy o nim.

Warto przy okazji wspomnieć, że 17 maja 2018 r. Prezydent Andrzej Duda uznał za pomnik historii także Zespół katedralno-zamkowy w Kwidzynie. Tym samym prestiż, ale i odpowiedzialność Muzeum Zamkowego wzrosła dwukrotnie.

Rozporządzenie z 8 września 1994 r.

Artykuł Pomnik(i) historii pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Przeniosła się do z Wartburga, gdzie wcześniej mieszkała, do Marburga i oddała się działalności charytatywnej. Znajdując się pod wpływami charyzmatycznego duchownego, Konrada z Marburga, prowadziła coraz bardziej ascetyczne życie i w 1228 została tercjarką franciszkańską. Żyła w skrajnym ubóstwie, w trudnych warunkach, oddając się całkowicie modlitwie i pracy na rzecz ubogich, chorych i potrzebujących. Trzy lata później już nie żyła, a w 1235 r. została wyniesiona na ołtarze. Swoją rolę odegrali przy tym właściciele miejsca (od 1234 r.), czyli Krzyżacy i Konrad z Turyngii, miejscowy landgraf, jej szwagier a późniejszy wielki mistrz krzyżacki. Krzyżacy wznieśli kościół jej imienia, zadbali o rozwój kultu – Marburg stał się duchową stolicą Zakonu, a Elżbieta jedną z jego głównych świętych patronów.

Kiedy prześledzimy fora internetowe, to zauważymy, że pełne są pełnych zachwytu wpisów osób, które odwiedziły kościół.  Trudno jednak znaleźć jakąkolwiek informację o niewielkich ruinach znajdujących się na trawniku, trochę na południe od kościoła. Otóż zachowały się tam resztki dawnego szpitala, kontynuujący tradycję i działalność tego, który założyła św. Elżbieta, a konkretnie fragment prezbiterium kaplicy szpitalnej św. Franciszka. Pierwotny budynek szpitala znajdował się po stronie północnej kościoła (konkretnie pod północną konchą – półkolistą muszlą) i został zburzony w czasie jego rozbudowy. Znajdowała się tam także kaplica, w której Elżbieta została pochowana. Uwielbienie, pogłoski o dokonujących się tam cudach spowodowało, że do grobu Elżbiety przybywały liczne pielgrzymki. To spowodowało decyzję o budowie „nad” grobem większej świątyni, a inicjatorem działań był wspomniany Konrad z Marburga. Po jego śmierci szpital dostał się w ręce Krzyżaków (1234). Po kanonizacji Elżbiety stało się jasne, że działalność szpitalną i obsługę ruchu pielgrzymkowego oraz kultu Świętej trzeba rozdzielić.  Dlatego w 1244 r. stary kompleks szpitalny zburzono, a zbudowano nowy, zlokalizowany po drugiej stronie świątyni, który znajdował się w tym miejscu do 1887 r. Z czasem uzyskał klasycystyczną formę, w którą wtopione były gotyckie relikty. Kiedy został zburzony pozostawiono ślady budowli najstarszej. Miejsce to jest niejako kontynuacją historii młodej kobiety, która z dwójką towarzyszek poświęciła życie dla innych. Tu aż do XIX w. kontynuowano jej dzieło. Kult, pielgrzymki, relikwiarz to wymiar religijny tej historii, jej dopełnienie, ale to właśnie porośnięte zielenią ruiny są właściwym centrum, istotą tego miejsca. Tylko, że niemal nikt ich nie odwiedza…

Marburg, ruiny kaplicy św. Franciszka w dawnym szpitalu krzyżackim.  Fot. Autor.

Dlatego dziedzictwo musi być opowiadane i popularyzowane, a przez to rozumiane. Bez tego hasła o miejscach pamięci i ich znaczeniu będą puste, a zabytki takie, jak ruiny dawnego szpitala  krzyżackiego pozostaną nieczytelnymi dla nikogo fragmentami zniszczonych murów. Podobnie i w przypadku naszego Malborka. Można ogłosić, ze jest wspaniałym zabytkiem i miejscem pamięci, ale jeżeli go nie zrozumiemy, to nie poznamy istoty jego wartości. Cywilizacyjnej wartości.

Artykuł Dziedzictwo zrozumiałe pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Od razu stwierdzić trzeba, że piec w Centrum to najstarszy lub jeden z najstarszych zachowanych pieców tego typu w malborskim zamku. Najstarszy do tej pory zachowany pochodzi z lat trzydziestych XIV w. i znajduje się pod Wielkim Refektarzem na Zamku Średnim. W ten sposób w średniowieczu ogrzewano pomieszczenia mieszkalne i użytkowe w Pałacu Wielkich Mistrzów oraz na zamku Wysokim i Średnim. Różniły się wielkością i budową, a także przeznaczeniem. Takie piece mogły także ogrzewać np. łaźnie.  Jak się okazuje stosowane były także w zachodnim ciągu gospodarczym na Przedzamczu…

Jak działał taki piec? Możemy to dobrze zaobserwować na przykładzie pieca pod Wielkim Refektarzem. Składa się on z dwóch komór: paleniskowej (dolnej) i akumulacyjnej (górnej). W dolnej rozpalano ogień, który odpowiednio utrzymywany ogrzewał kamienie, które wypełniały komorę górną. Kiedy się rozgrzały emitowały ciepłe powietrze, które poprzez wymurowane kanały grzewcze unosiło się do góry, przepływając do określonych pomieszczeń. Od góry kanały zamknięte były pokrywami, które służyły do regulacji temperatury w pomieszczeniu. Oczywiście w komorze akumulacyjnej potrzebny był jeszcze jeden kanał, odprowadzający dym do komina, aby nie dostawał się on do danego pomieszczenia.

Ten prosty, zapożyczony z antyku i zmodyfikowany w średniowieczu system był bardzo skuteczny. W dniu 3 kwietnia 1822 r. przeprowadzono próbę pieca pod Wielkim Refektarzem. Prawie pięć godzin rozpalano drewnem świerkowym (zużyto 60 kłód) i kiedy temperatura osiągnęła 200 stopni Celsjusza otwarto pokrywy w Sali. W ciągu 20 minut to olbrzymie wnętrze ogrzano do temperatury 18 stopni, co było znacznym osiągnięciem zważywszy na fakt, że temperatura na zewnątrz wynosiła 2,5 stopnia Celsjusza. Następnego dnia przy temperaturze zewnętrznej – 2,5 stopnia osiągnięto w Sali 13,5 stopnia. Próby te kontynuowano także w roku następnym i objęto nimi piec pod Pałacem Wielkich Mistrzów. Efekty były równie obiecujące, wskazujące na dużą efektywność krzyżackiego systemu grzewczego, mimo słabszej już niż w średniowieczu drożności i szczelności przewodów grzewczych.

Odkryty na Przedzamczu piec nie jest tak kompletny, jak ten na Zamku Średnim, ale daje możliwość obejrzenia dokładnie jego konstrukcji. Duża komora na poziomie piwnicznym, widoczne przewody grzewcze i ich wyloty zachowane na Parterze są świetnym przykładem technicznego dziedzictwa pokrzyżackiego zachowanego w bardzo szczególnym miejscu.

Więcej na ten temat: B. Pospieszna, Ogrzewanie w Zamku Malborskim w dawnych wiekach, Malbork 2002.

Przewód grzewczy pieca – widok z komory. Fot. Autor/MZM

Artykuł Odkryty piec ziemny typu hypocaustum pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Wyjdźmy od pojęcia podstawowego, czyli „dziedzictwa” W prostej linii wywodzi się ono z łacińskiego „patrimonium”, czyli ojcowizny. To po prostu rzeczy pozostałe po naszych przodkach, poprzednich pokoleniach. W sensie prawnym dziedziczenie to wejście w posiadanie przez spadkobiercę dóbr materialnych należących do spadkodawcy. Dziedziczenie to zatem zarówno prawo własności, jak i obowiązek jego utrzymania. Idąc za Janem Pruszyńskim można stwierdzić, że dziedzictwem jest to wszystko co nas otacza w sensie materialnym i niematerialnym, a co ma swoje źródło w przeszłości: rzeczy, wierzeń, myśli, obyczajów i zwyczajów, rytuałów, prawd i wartości, mitów, przesądów… Można by wymieniać długo, ale to właśnie jest pojęcie dziedzictwa kulturowego, które trzeba otaczać opieką i przekazywać następnym pokoleniom, bowiem stanowi dorobek ludzkości, kultury poprzednich pokoleń. Oczywiście z tego ogólnoludzkiego zasobu wybieramy sobie części, z którymi się utożsamiamy i do których przykładamy największą wagę w zakresie jego ochrony. Dzielimy dziedzictwo na nasze i obce, czasem także na wspólne, łączące na przykład, jak to było często podnoszone w kontekście europejskim poszczególne społeczności czy narody. Te części dziedzictwa, które sobie wybieramy i z którymi się utożsamiamy można nazwać tradycją. Niosą one jednak ze sobą niebezpieczeństwo wartościowania wpływające bezpośrednio na zaangażowanie w jego ochronę. Skoro bowiem mamy „własne”, to dlaczego dbać o „obce”? Środków na ochronę dziedzictwa nigdy przecież nie jest za wiele.  Takie proste podejście do zagadnienia dziedzictwa jest trudne do utrzymania na terenie Europy, czyli kontynencie, gdzie bardzo często przesuwały się granice, zmieniały się warunki społeczno-polityczne życia ludzi, prawa własnościowe, terenie spustoszonym przez dwie straszliwe ideologie. Co w Europie jest nasze, a co obce? Zaczęto więc mówić o „spuściźnie” lub „depozytach”, które dostają się w ręce danej społeczności, której moralnym obowiązkiem jest nie tylko nie niszczyć, ale działać na rzecz jego zachowania. Takim depozytem jest dziedzictwo kulturowe Ziem Zachodnich i Północnych (Odzyskanych), które trafiło po 1945 r. w ręce ludzi, których dziedzictwo pozostało poza nową wschodni granicą Polski w rękach Litwinów, Białorusinów, czy Ukraińców.  Pytania i problemy te dotyczą więc już bezpośrednio terenu dzisiejszej północnej Polski, gdzie w XIII w. swoje władztwo zbudował zakon krzyżacki. Na przestrzeni niemal 300 lat trwania Krzyżacy stali się jednym z największych wrogów Królestwa Polskiego, a pamięć o tym przetrwała przez wieki, podsycana dla różnych, doraźnych politycznych celów. Dlaczego więc mamy dbać o dziedzictwo Zakonu Niemieckiego, który był naszym wrogiem?

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że nie mówimy o „dziedzictwie krzyżackim”, a „pokrzyżackim”, a więc tym wszystkim, co pozostało po obecności Krzyżaków na naszym terytorium, w naszej tradycji narodowej, literaturze, sztuce, a zakresie duchowości. Dziedzictwo krzyżackie pozostawimy istniejącemu przecież wciąż Zakonowi Niemieckiego, który zajmuje się nim w dużo szerszym zakresie, obejmującym całą historię (od 1190 r.) na wielu różnych terytoriach. Naszym obowiązkiem jest zająć się dziedzictwem pokrzyżackim, bowiem stało się częścią naszego krajobrazu kulturowego, naszej kultury, sztuki i tradycji. Zamki krzyżackie, prokuratorskie i wójtowskie, biskupie i kapitulne, zbudowane w większości z cegły w charakterystycznej czworobocznej formie są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wizualnych naszego krajobrazu. Do tego dochodzą kościoły miejskie i wiejskie, same miasta w ich średniowiecznej postaci, infrastruktura techniczna (np. Wielki Młyn w Gdańsku), zabytki ruchome stanowiące wyposażenie i dekorację zamków oraz świątyń. Materialnym dziedzictwem pokrzyżackim są paramenty i księgi liturgiczne (największe zbiory pochodzą z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku), a niematerialnym sama liturgia oraz obecność Krzyżaków w późniejszych utworach literackich, dziełach plastycznych, pieśniach. Dziedzictwo pokrzyżackie to więc „krzyżacki” wątek w polskiej tradycji narodowej, tradycja grunwaldzka, mity, stereotypy, narracje.

Zakres działania Centrum jest więc dość precyzyjnie określony, choć jednocześnie bardzo obszerny, bowiem obejmuje nie tylko dokumentowanie przeszłości, ale także współczesności. Materialne i niematerialne zabytki związane z obecnością Krzyżaków na terenie północnej Polski cały czas funkcjonują w przestrzeni kulturowej, zamki, kościoły wciąż funkcjonują, są badane, remontowane, rewitalizowane, służą różnym celom. Odtwarza się krzyżacką liturgię, antykrzyżackie pieśni, pod Grunwaldem co roku inscenizuje się średniowieczną bitwę. To wszystko znajdzie się w kręgu zainteresowania Centrum Badań Nad Dziedzictwem Pokrzyżackim w Malborku.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim, jeden z najbardziej efektownych zabytków pokrzyżackich. Fot. Autor

Artykuł Dziedzictwo pokrzyżackie – co to takiego? pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.