„Realizowany aktualnie przez muzeum program poszukiwania i dokumentowania strat wojennych oraz dziedzictwa rozproszonego w pierwszych latach powojennych jest naturalną konsekwencją naszkicowanego wyżej procesu adaptacji dziedzictwa. Skoro bowiem z taką pieczołowitością odsłaniamy i dokumentujemy relikty architektury, malarstwa ściennego i rzeźby architektonicznej, aby pokazać historię zamku w pełnym zakresie, to analogiczny proces musimy przeprowadzić także w odniesieniu do zabytków ruchomych. Gromadzone przez lata są bowiem równie istotnym co architektura składnikiem tradycji i historii miejsca.

Zajmując się wybitnym dziełem architektonicznym, warto w tym miejscu zwrócić uwagę na związki tożsamości miejsca z architekturą, ochroną zabytków i krajobrazu kulturowego. Nie wchodząc w szczegóły i nie streszczając wyników dotychczasowych badań, można odwołać się do poszukiwań Jana Wrany, który idąc za Zbigniewem Myczkowskim, określił tożsamość miejsca jako sumę kultury i tradycji miejsca oraz kanonu miejsca i przytoczył definicję: Tożsamość jest „najgłębszą” zależnością zachodzącą między percypowanym przez człowieka krajobrazem (otoczeniem) wraz z jego historycznie nawarstwionymi elementami: treścią (kulturą, tradycją miejsca) i formą (kanonem miejsca). O ile więc architektura jest formą, to zabytki ruchome wypełniają ową formę treścią i w tym sensie są istotnym komponentem tożsamości miejsca. I niezależnie od tego, jaką definicję tożsamości miejsca w tym kontekście przyjmiemy, to podstawowym składnikiem jest pełna wiedza o miejscu.

Warto wreszcie zwrócić uwagę, że w zamku funkcjonuje muzeum, którego jednym z podstawowych powinności jest prowadzenie badań nad zbiorami dawnymi i obecnymi. To nadawanie treści instytucji i miejscu. We wstępie do uchwały nr 7 odbytego w 2015 roku Pierwszego Kongresu Muzealników Polskich zapisano: Restytucja muzealiów zrabowanych oraz badania proweniencyjne zbiorów przemieszczonych – wspólnym i nigdy niewygasającym zobowiązaniem Państwa Polskiego i polskich muzealników.

W kontekście badania zbiorów muzeum ma do odegrania także bardzo istotną rolę na polu budowania tożsamości, co wyartykułowano w Raporcie Strategii Rozwoju Muzealnictwa:

treścią jest też tożsamość, jaką buduje muzeum poprzez zbiory – tożsamość wewnętrzna muzeum, jak i poczucie tożsamości, jakie dzięki muzeum oraz tworzonym i przekazywanym treściom buduje się wśród jego gości, odbiorców. Dialog, który podejmuje muzeum w ramach przekazywania treści, interakcja z odbiorcami to także ważne pole działania instytucji muzealnych i sposób, w jaki ona ten dialog prowadzi należy również do jego działań twórczych. Wytwarza bowiem pewien rodzaj więzi wśród swoich adresatów, rodzaj tożsamości, który w sposób ciągły buduje się dzięki muzeum i poprzez muzeum.

Wspomniany w dokumencie dialog nabiera szczególnego znaczenia w warunkach funkcjonowania w Malborku i regionie społeczeństwa postmigracyjnego. Zjawisko stosunku tego typu społeczeństw do regionu zamieszkania opisywał Andrzej Sakson, uznając, że tożsamość kulturowa regionu jest ważnym rodzajem tożsamości zbiorowej zamieszkujących go ludzi.Na wspomnianą tożsamość kulturową regionu (podobnie miejsca) składają się, jego zdaniem, język (lub gwara), folklor, dziedzictwo form zwyczajowych oraz dzieła natury i kultury –

polega ona nie tylko na przyswojeniu i pielęgnowaniu tych elementów zewnętrznych wpływów, które zostały przez regionalną społeczność przyjęte i twórczo przetworzone, ale i na rozmiarach i zakresie poziomu cywilizacyjnego, jaki ta społeczność osiągnęła lub dopiero ma osiągnąć.

Na tym polu instytucja muzealna, w której tożsamość może nie tylko być budowana, ale i nieustannie negocjowana, ma olbrzymią pracę do wykonania.

Program badania strat wojennych, obejmujący także zbiory rozproszone po II wojnie światowej, realizowany przez Muzeum Zamkowe w Malborku, zachowując przede wszystkim wartość poznawczą, staje się istotną częścią budowania tożsamości miejsca, instytucji oraz społeczności lokalnej oraz istotnym składnikiem tożsamości narodowej dwóch nacji. Pytanie o sens prowadzenia tychże badań jest tak naprawdę pytaniem o sens odbudowy malborskiego zamku. Skoro uznaliśmy jego wartość oraz zdecydowaliśmy się podnieść go z ruin i obdarzyć treścią, to prowadzone aktualnie badania są prostą konsekwencją tej decyzji”.

Jedno z wnętrz Pałacu wielkich mistrzów (dziś część Archiwum Państwowego w Gdańsku) w 1917. Źródło: Marienburg Baujahr 1917, il. 38.

Artykuł Badania proweniencyjne a budowanie tożsamości miejsca pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Pomniki historii to zabytki nieruchome o szczególnym znaczeniu dla kultury polskiej, ale nie tylko. Już od lat sześćdziesiątych pracowano nad formą uhonorowania tych najważniejszych, wyróżniających się szczególnymi wartościami historycznymi, czy naukowymi, znaczeniem dla dziedzictwa kulturowego i polskiej tradycji narodowej. Prace zintensyfikowano po zmianach ustrojowych w naszym kraju, w 1989 roku. Eksperci opracowali wtedy listę 100 najważniejszych zabytków godnych wyróżnienia. Jak zatem słusznie podkreśla Narodowy Instytut Dziedzictwa lista pomników historii „to najcenniejszy zasób dziedzictwa materialnego naszego kraju”. Ta prestiżowa lista liczy już dziś grubo ponad 100 obiektów, jednak 8 września 1994 r., kiedy Prezydent Lech Wałęsa podpisywał rozporządzenie, lista liczyła zaledwie 15 zabytków. Obecność na niej naszego zamku to zatem olbrzymie wyróżnienie i duma, bynajmniej nie tylko formalne.

Słowo „pomnik” (monument) wywodzi się etymologicznie od grupy słów związanych z pamięcią. Łacińskie „monumentum” pochodzi od słowa „monere” – przypominać. Oznacza dzieło świadomie upamiętniające jakąś osobę lub wydarzenie i odnosi się do dzieł świadomie stworzonych w celu upamiętnienia jakiejś osoby lub wydarzenia. To miejsca, budowle godne wyróżnienia, zachowania i ochrony. Intencja upamiętnienia różni pomnik od zabytku, terminu etymologicznie pochodzącego od „zabyt”, czyli zapomnienia. Zabytek to skazany na zapomnienie artefakt, który przetrwał (zachował się) bez świadomych działań upamiętniających, któremu poprzez podjęcie działań upamiętniających wyróżniamy i nadajemy wyższą rangę. Jan Assmann pisał, że „[…] pomniki należą do obszaru pamięci kulturowej [a więc pamięci zbiorowej, wytworzonej przez grupę lub społeczność], ponieważ służą przekazywaniu i urzeczywistnianiu istotnych dla danej kultury znaczeń. […]. Nie służą one celom praktycznym, lecz są symbolami, ikonami, czy innego rodzaju reprezentacjami jakichś znaczeń. Przechowują pamięć inaczej niż rzeczy, ponieważ nie implicite, lecz explicite odsyłają do przeszłości i wskazują na tożsamość swoich użytkowników” (J. Assmann, Pamięć kulturowa, Warszawa 2008, s. 37) Takie jest właściwe znaczenie aktu z 1994 r.

Od razu odpowiedzieć muszę na najczęściej pojawiające się praktyczne pytanie, także w kontekście wpisu na Listę UNESCO, czy uznanie zamku za pomnik historii (czy wpisanie go na Listę UNESCO) wiąże się z dodatkowym środkami, dotacjami, czy krótko mówiąc wynikają z niego jakieś przywileje? Nie, zamek (Muzeum Zamkowe) nie otrzymał, ani nie otrzymuje z tego tytułu żadnych dodatkowych środków. To wręcz, jak powiedział kiedyś nasz wielki przyjaciel, prof. Andrzej Tomaszewski, szczególne zobowiązanie i dodatkowe koszty, wynikające z konieczności zapewnienia odpowiednich standardów działalności, które narzuca obecność w tak prestiżowym gronie.  To także większe wyzwanie i odpowiedzialność, które ciążą na tych wszystkich, którzy zajmują utrzymaniem zespołu zamkowego, jego odbudową i konserwacją, badaniem i upowszechnianiem wiedzy o nim.

Warto przy okazji wspomnieć, że 17 maja 2018 r. Prezydent Andrzej Duda uznał za pomnik historii także Zespół katedralno-zamkowy w Kwidzynie. Tym samym prestiż, ale i odpowiedzialność Muzeum Zamkowego wzrosła dwukrotnie.

Rozporządzenie z 8 września 1994 r.

Artykuł Pomnik(i) historii pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.