Traktat krakowski i Hołd pruski roku 1525 są dziś różnie i bardzo skrajnie oceniane. Niektórzy widzą w tym mądrość i wielkość króla Zygmunta I, który mogąc rozbić zakon krzyżacki zbrojnie zdecydował się na drogę pokojową. Inni, patrząc z perspektywy czasu, interpretują to zgoła odmiennie, jako słabość i krótkowzroczność naszego władcy, która doprowadziła w konsekwencji do rozbiorów Polski. Między tymi dwoma skrajnymi opiniami leży zapewne prawda. Spróbujemy jej poszukać w Muzeum Zamkowym już od 8 kwietnia bieżącego roku. To nasz zamek został bowiem wybrany na miejsce obchodów 500-lecia Hołdu pruskiego, bardzo istotnego wydarzenia w historii naszego państwa i narodu.
Dlaczego właśnie w Malborku? Otóż nie tylko dlatego, że Muzeum Zamkowe jest instytucją narodową, a więc predestynowaną do podjęcia takiego właśnie tematu, związanego z historią naszego kraju. To część programu „Tożsamość”, który zakładał celebrację najważniejszych wydarzeń z historii Polski przedrozbiorowej, które ukształtowały naszą narodową tożsamość. Pretekstem miały być „okrągłe” rocznice. W tym roku do takich wydarzeń należy 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego i właśnie Hołd. To wydarzenie, które wykracza może poza „podstawową” historię zamku, ale jest z nim nierozerwalnie związane. Historia Hołdu tu się zaczęła i tu, w Malborku znalazła swój smutny dla Rzeczypospolitej i zamku finał. Pierwszy rozbiór Polski, w którym wzięły udział także Prusy, zakończył 315-letni okres funkcjonowania zamku jako rezydencji królów Polskich i twierdzy Rzeczypospolitej, a konsekwencją tego była „masakra” zamku bezceremonialnie przystosowywanego przez Prusaków na potrzeby wojska. Wydarzenia roku 1525 warto zatem widzieć w szerszej perspektywie, jako proces, który zaczął się w roku 1309, wraz z pojawieniem się w Malborku wielkiego mistrza Zakonu Niemieckiego i w konsekwencji stworzeniem pruskiego władztwa krzyżackiego – tego samego, które zakończyło swoje istnienie w 1525 r. Zmiana charakteru zamku z konwentualnego na stołeczny, z klasztoru na ośrodek władzy terytorialnej wpłynęła przecież na architektoniczny kształt zamku i jego funkcjonowanie.. W tym sensie Hołd pruski jest częścią historii zamku.
Przechodząc do finału – 27 września 1772 r. gubernator Prus Wschodnich, generał-leutnant Otto Ludwig von Alt-Stutterheim i minister Jacob Friedrich von Rohd przyjęli w imieniu króla Prus Fryderyka II hołd od ludności Prus Królewskich. Uroczystość odbyła się w Wielkim Refektarzu, gdzie wydano bankiet dla ponad sześciuset osób, rozdano dwa tysiące talarów niemieckich oraz specjalnie na tę okazję wybite medale pamiątkowe, autorstwa Jakuba Abrahama. Widzimy na nim postać władcy w stroju antycznym dumnie przyjmującego hołd od kobiety (bogini?) wręczającej mu mapę ziem wcielonych do Prus. Inskrypcja informuje o przywróceniu królestwa, co może być interpretowane jako nawiązanie do władztwa krzyżackiego. Medal będziemy mogli zobaczyć na przygotowywanej właśnie wystawie. Jest więc jasne dlaczego na miejsce uroczystości wybrano malborski zamek. Na pamiątkę tego wydarzenia, 100 lat później przed bramą Zamku Średniego położony zostanie kamień węgielny pod pomnik króla Fryderyka stojącego na ramionach wielkich mistrzów. Wśród nich nieprzypadkowo znalazł się ten, który 10 kwietnia złożył hołd Zygmuntowi I – Albrecht Hohenzollern, ostatni pruski wielki mistrz i książę w Prusach.

Medal wydany z okazji I. rozbioru Polski, Jakub Abraham, 1772 – zbiory MZM

Artykuł Zaczęło się w Malborku i tu znalazło swój finał pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Więcej na temat rekonstrukcji komnat przez Steinbrechta zob. A. Dobry, Rekonstrukcja wnętrz i wyposażenie komnat dostojników zakonu krzyżackiego na zamku w Malborku, Studia Zamkowe, II, 2006, s. 140-156.

Izba skarbnika, Marienburg Baujahr 1903.

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Artykuł Badania w komnatach dostojników pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Przeniosła się do z Wartburga, gdzie wcześniej mieszkała, do Marburga i oddała się działalności charytatywnej. Znajdując się pod wpływami charyzmatycznego duchownego, Konrada z Marburga, prowadziła coraz bardziej ascetyczne życie i w 1228 została tercjarką franciszkańską. Żyła w skrajnym ubóstwie, w trudnych warunkach, oddając się całkowicie modlitwie i pracy na rzecz ubogich, chorych i potrzebujących. Trzy lata później już nie żyła, a w 1235 r. została wyniesiona na ołtarze. Swoją rolę odegrali przy tym właściciele miejsca (od 1234 r.), czyli Krzyżacy i Konrad z Turyngii, miejscowy landgraf, jej szwagier a późniejszy wielki mistrz krzyżacki. Krzyżacy wznieśli kościół jej imienia, zadbali o rozwój kultu – Marburg stał się duchową stolicą Zakonu, a Elżbieta jedną z jego głównych świętych patronów.

Kiedy prześledzimy fora internetowe, to zauważymy, że pełne są pełnych zachwytu wpisów osób, które odwiedziły kościół.  Trudno jednak znaleźć jakąkolwiek informację o niewielkich ruinach znajdujących się na trawniku, trochę na południe od kościoła. Otóż zachowały się tam resztki dawnego szpitala, kontynuujący tradycję i działalność tego, który założyła św. Elżbieta, a konkretnie fragment prezbiterium kaplicy szpitalnej św. Franciszka. Pierwotny budynek szpitala znajdował się po stronie północnej kościoła (konkretnie pod północną konchą – półkolistą muszlą) i został zburzony w czasie jego rozbudowy. Znajdowała się tam także kaplica, w której Elżbieta została pochowana. Uwielbienie, pogłoski o dokonujących się tam cudach spowodowało, że do grobu Elżbiety przybywały liczne pielgrzymki. To spowodowało decyzję o budowie „nad” grobem większej świątyni, a inicjatorem działań był wspomniany Konrad z Marburga. Po jego śmierci szpital dostał się w ręce Krzyżaków (1234). Po kanonizacji Elżbiety stało się jasne, że działalność szpitalną i obsługę ruchu pielgrzymkowego oraz kultu Świętej trzeba rozdzielić.  Dlatego w 1244 r. stary kompleks szpitalny zburzono, a zbudowano nowy, zlokalizowany po drugiej stronie świątyni, który znajdował się w tym miejscu do 1887 r. Z czasem uzyskał klasycystyczną formę, w którą wtopione były gotyckie relikty. Kiedy został zburzony pozostawiono ślady budowli najstarszej. Miejsce to jest niejako kontynuacją historii młodej kobiety, która z dwójką towarzyszek poświęciła życie dla innych. Tu aż do XIX w. kontynuowano jej dzieło. Kult, pielgrzymki, relikwiarz to wymiar religijny tej historii, jej dopełnienie, ale to właśnie porośnięte zielenią ruiny są właściwym centrum, istotą tego miejsca. Tylko, że niemal nikt ich nie odwiedza…

Marburg, ruiny kaplicy św. Franciszka w dawnym szpitalu krzyżackim.  Fot. Autor.

Dlatego dziedzictwo musi być opowiadane i popularyzowane, a przez to rozumiane. Bez tego hasła o miejscach pamięci i ich znaczeniu będą puste, a zabytki takie, jak ruiny dawnego szpitala  krzyżackiego pozostaną nieczytelnymi dla nikogo fragmentami zniszczonych murów. Podobnie i w przypadku naszego Malborka. Można ogłosić, ze jest wspaniałym zabytkiem i miejscem pamięci, ale jeżeli go nie zrozumiemy, to nie poznamy istoty jego wartości. Cywilizacyjnej wartości.

Artykuł Dziedzictwo zrozumiałe pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Od razu stwierdzić trzeba, że piec w Centrum to najstarszy lub jeden z najstarszych zachowanych pieców tego typu w malborskim zamku. Najstarszy do tej pory zachowany pochodzi z lat trzydziestych XIV w. i znajduje się pod Wielkim Refektarzem na Zamku Średnim. W ten sposób w średniowieczu ogrzewano pomieszczenia mieszkalne i użytkowe w Pałacu Wielkich Mistrzów oraz na zamku Wysokim i Średnim. Różniły się wielkością i budową, a także przeznaczeniem. Takie piece mogły także ogrzewać np. łaźnie.  Jak się okazuje stosowane były także w zachodnim ciągu gospodarczym na Przedzamczu…

Jak działał taki piec? Możemy to dobrze zaobserwować na przykładzie pieca pod Wielkim Refektarzem. Składa się on z dwóch komór: paleniskowej (dolnej) i akumulacyjnej (górnej). W dolnej rozpalano ogień, który odpowiednio utrzymywany ogrzewał kamienie, które wypełniały komorę górną. Kiedy się rozgrzały emitowały ciepłe powietrze, które poprzez wymurowane kanały grzewcze unosiło się do góry, przepływając do określonych pomieszczeń. Od góry kanały zamknięte były pokrywami, które służyły do regulacji temperatury w pomieszczeniu. Oczywiście w komorze akumulacyjnej potrzebny był jeszcze jeden kanał, odprowadzający dym do komina, aby nie dostawał się on do danego pomieszczenia.

Ten prosty, zapożyczony z antyku i zmodyfikowany w średniowieczu system był bardzo skuteczny. W dniu 3 kwietnia 1822 r. przeprowadzono próbę pieca pod Wielkim Refektarzem. Prawie pięć godzin rozpalano drewnem świerkowym (zużyto 60 kłód) i kiedy temperatura osiągnęła 200 stopni Celsjusza otwarto pokrywy w Sali. W ciągu 20 minut to olbrzymie wnętrze ogrzano do temperatury 18 stopni, co było znacznym osiągnięciem zważywszy na fakt, że temperatura na zewnątrz wynosiła 2,5 stopnia Celsjusza. Następnego dnia przy temperaturze zewnętrznej – 2,5 stopnia osiągnięto w Sali 13,5 stopnia. Próby te kontynuowano także w roku następnym i objęto nimi piec pod Pałacem Wielkich Mistrzów. Efekty były równie obiecujące, wskazujące na dużą efektywność krzyżackiego systemu grzewczego, mimo słabszej już niż w średniowieczu drożności i szczelności przewodów grzewczych.

Odkryty na Przedzamczu piec nie jest tak kompletny, jak ten na Zamku Średnim, ale daje możliwość obejrzenia dokładnie jego konstrukcji. Duża komora na poziomie piwnicznym, widoczne przewody grzewcze i ich wyloty zachowane na Parterze są świetnym przykładem technicznego dziedzictwa pokrzyżackiego zachowanego w bardzo szczególnym miejscu.

Więcej na ten temat: B. Pospieszna, Ogrzewanie w Zamku Malborskim w dawnych wiekach, Malbork 2002.

Przewód grzewczy pieca – widok z komory. Fot. Autor/MZM

Artykuł Odkryty piec ziemny typu hypocaustum pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Wyjdźmy od pojęcia podstawowego, czyli „dziedzictwa” W prostej linii wywodzi się ono z łacińskiego „patrimonium”, czyli ojcowizny. To po prostu rzeczy pozostałe po naszych przodkach, poprzednich pokoleniach. W sensie prawnym dziedziczenie to wejście w posiadanie przez spadkobiercę dóbr materialnych należących do spadkodawcy. Dziedziczenie to zatem zarówno prawo własności, jak i obowiązek jego utrzymania. Idąc za Janem Pruszyńskim można stwierdzić, że dziedzictwem jest to wszystko co nas otacza w sensie materialnym i niematerialnym, a co ma swoje źródło w przeszłości: rzeczy, wierzeń, myśli, obyczajów i zwyczajów, rytuałów, prawd i wartości, mitów, przesądów… Można by wymieniać długo, ale to właśnie jest pojęcie dziedzictwa kulturowego, które trzeba otaczać opieką i przekazywać następnym pokoleniom, bowiem stanowi dorobek ludzkości, kultury poprzednich pokoleń. Oczywiście z tego ogólnoludzkiego zasobu wybieramy sobie części, z którymi się utożsamiamy i do których przykładamy największą wagę w zakresie jego ochrony. Dzielimy dziedzictwo na nasze i obce, czasem także na wspólne, łączące na przykład, jak to było często podnoszone w kontekście europejskim poszczególne społeczności czy narody. Te części dziedzictwa, które sobie wybieramy i z którymi się utożsamiamy można nazwać tradycją. Niosą one jednak ze sobą niebezpieczeństwo wartościowania wpływające bezpośrednio na zaangażowanie w jego ochronę. Skoro bowiem mamy „własne”, to dlaczego dbać o „obce”? Środków na ochronę dziedzictwa nigdy przecież nie jest za wiele.  Takie proste podejście do zagadnienia dziedzictwa jest trudne do utrzymania na terenie Europy, czyli kontynencie, gdzie bardzo często przesuwały się granice, zmieniały się warunki społeczno-polityczne życia ludzi, prawa własnościowe, terenie spustoszonym przez dwie straszliwe ideologie. Co w Europie jest nasze, a co obce? Zaczęto więc mówić o „spuściźnie” lub „depozytach”, które dostają się w ręce danej społeczności, której moralnym obowiązkiem jest nie tylko nie niszczyć, ale działać na rzecz jego zachowania. Takim depozytem jest dziedzictwo kulturowe Ziem Zachodnich i Północnych (Odzyskanych), które trafiło po 1945 r. w ręce ludzi, których dziedzictwo pozostało poza nową wschodni granicą Polski w rękach Litwinów, Białorusinów, czy Ukraińców.  Pytania i problemy te dotyczą więc już bezpośrednio terenu dzisiejszej północnej Polski, gdzie w XIII w. swoje władztwo zbudował zakon krzyżacki. Na przestrzeni niemal 300 lat trwania Krzyżacy stali się jednym z największych wrogów Królestwa Polskiego, a pamięć o tym przetrwała przez wieki, podsycana dla różnych, doraźnych politycznych celów. Dlaczego więc mamy dbać o dziedzictwo Zakonu Niemieckiego, który był naszym wrogiem?

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że nie mówimy o „dziedzictwie krzyżackim”, a „pokrzyżackim”, a więc tym wszystkim, co pozostało po obecności Krzyżaków na naszym terytorium, w naszej tradycji narodowej, literaturze, sztuce, a zakresie duchowości. Dziedzictwo krzyżackie pozostawimy istniejącemu przecież wciąż Zakonowi Niemieckiego, który zajmuje się nim w dużo szerszym zakresie, obejmującym całą historię (od 1190 r.) na wielu różnych terytoriach. Naszym obowiązkiem jest zająć się dziedzictwem pokrzyżackim, bowiem stało się częścią naszego krajobrazu kulturowego, naszej kultury, sztuki i tradycji. Zamki krzyżackie, prokuratorskie i wójtowskie, biskupie i kapitulne, zbudowane w większości z cegły w charakterystycznej czworobocznej formie są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wizualnych naszego krajobrazu. Do tego dochodzą kościoły miejskie i wiejskie, same miasta w ich średniowiecznej postaci, infrastruktura techniczna (np. Wielki Młyn w Gdańsku), zabytki ruchome stanowiące wyposażenie i dekorację zamków oraz świątyń. Materialnym dziedzictwem pokrzyżackim są paramenty i księgi liturgiczne (największe zbiory pochodzą z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku), a niematerialnym sama liturgia oraz obecność Krzyżaków w późniejszych utworach literackich, dziełach plastycznych, pieśniach. Dziedzictwo pokrzyżackie to więc „krzyżacki” wątek w polskiej tradycji narodowej, tradycja grunwaldzka, mity, stereotypy, narracje.

Zakres działania Centrum jest więc dość precyzyjnie określony, choć jednocześnie bardzo obszerny, bowiem obejmuje nie tylko dokumentowanie przeszłości, ale także współczesności. Materialne i niematerialne zabytki związane z obecnością Krzyżaków na terenie północnej Polski cały czas funkcjonują w przestrzeni kulturowej, zamki, kościoły wciąż funkcjonują, są badane, remontowane, rewitalizowane, służą różnym celom. Odtwarza się krzyżacką liturgię, antykrzyżackie pieśni, pod Grunwaldem co roku inscenizuje się średniowieczną bitwę. To wszystko znajdzie się w kręgu zainteresowania Centrum Badań Nad Dziedzictwem Pokrzyżackim w Malborku.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim, jeden z najbardziej efektownych zabytków pokrzyżackich. Fot. Autor

Artykuł Dziedzictwo pokrzyżackie – co to takiego? pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

– prof. dr hab. inż. Łukasz Drobiec, Kierownik Katedry Konstrukcji Budowlanych, Wydział Budownictwa, Politechnika Śląska

– prof. dr hab. inż. Jacek Hulimka, Katedra Inżynierii Budowlanej, Wydział Budownictwa, Politechnika Śląska

– dr hab. inż. Sławomir Kwiecień, prof. uczelni, Katedra Geotechniki i Dróg, Wydział Budownictwa, Politechnika Śląska

– dr hab. inż. Maciej Niedostatkiewicz, prof. PG, Katedra Konstrukcji Inżynierskich, Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska, Politechnika Gdańska

– Tomasz Majewski, Politechnika Gdańska

– dr hab. inż. Paweł Popielski, prof. PW, Dziekan Wydziału Instalacji Budowlanych, Hydrotechniki i Inżynierii Środowiska, Politechnika Warszawska.

W trakcie spotkania omówiliśmy dotychczasowe wyniki badań przeprowadzonych przez prof. Ł. Drobca, przeanalizowaliśmy wyniki pomiarów geodezyjnych z ostatnich 10 lat, opracowaliśmy wstępny harmonogram działań zmierzających do zdiagnozowania największego wyzwania, jakie pojawiło się w zamku w ostatnich latach – poważnych spękań południowo-wschodniego narożnika Pałacu Wielkich Mistrzów.

Nie jest to pierwszy „kłopot” z tą częścią zespołu zamkowego. Jednym z największych dotychczasowych wyzwań była przecież dramatyczna akcja ratowania ściany zachodniej Wielkiego Refektarza, przeprowadzona z sukcesem w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Problemy statyczne i spękania notowane były w lustracjach dóbr królewskich już w końcu XVI w. Wraz ze zmianami stosunków wodnych po zachodniej stronie wzgórza zamkowego, a także postępującą degradacją substancji zabytkowej i jej użytkowaniem problemy te nasilały się w dość regularnym tempie. Mierzyli się z nimi nasi poprzednicy – konserwatorzy pruscy, ale z miernym skutkiem. Próby rozpoznania przyczyn trwały od 1961 r., prowadzone były jednak dość nieregularnie, a w latach1975-1980 niemal całkowicie zarzucone. W latach osiemdziesiątych XX wieku spękania sięgnęły już kilkunastu centymetrów tak, że ściana zachodnia Refektarza właściwie oderwała się od budowli. Stanowiło to śmiertelne zagrożenie dla całego, oryginalnie przecież zachowanego wnętrza, jak też połączonego z nim Pałacu Wielkich Mistrzów.  Do prace diagnozujących i zabezpieczających przystąpiła Wyższa Szkoła Inżynieryjna z Koszalina, ale opracowana przez nią metoda nie została pozytywnie oceniona przez ekspertów, a podjęte prace pozostały nieskończone. Przełomem okazało się zaangażowanie do współpracy Akademii Górniczo-Hutniczej w 1986 r. „Program uzupełniających prac badawczo-rozpoznawczych, kontrolno-pomiarowych, projektowych i zabezpieczających dla skrzydła zachodniego Zamku Średniego w Malborku” opracował prof. dr hab. inż. Zbigniew Strzelecki. Po jego śmierci w 1988 r. współpracę z A AGH koordynował dr Zenon Duda. Muzeum Zamkowe prowadziło cały projekt, zespół AGH stał się komisją konsultacyjną, a do opiniowania najważniejszych elementów zadania powołano zespół ekspertów z doc. Jerzym Teligą, związanym z Politechniką Warszawską (wówczas już na emeryturze). Zespołem koordynującym z ramienia MZM kierował Mariusz Mierzwiński, dyrektor MZM, a w jego skład wchodzili: Jacek Albrecht, Tadeusz Dudek, Krystyna Pytasz oraz Ryszard Rząd.

Okazało się, że przyczyną kłopotów ściany zachodniej Zamku Średniego były trudne warunki geologiczne w podłożu na którym stanął interesujący nas obiekt. Od strony Nogatu wystąpiły namuły, a więc grunty słabe, które należało wzmocnić (zagęścić). XIV-wieczni budowniczowie uczynili to opierając kamienne fundamenty na dębowych ramach w których wbito tysiące sosnowych pali. Na nich położono kamienie i wzniesiono 17 metrową ścianę o masie ok. 8 000 ton! Wraz ze zmianami stosunków wodnych w samym zespole zamkowym i wokół niego system palowania zaczął niszczeć (pękać) i aby budowlę uratować trzeba było je wymienić, a więc przy stojącej budowli wymienić jej fundamenty. Metodami wiertniczymi wprowadzono nowe mikropale. Prace w latach 1991-1998 wykonała firma „Stabilator”, po czym nastąpił okres restauracji murów i sklepień Wielkiego Refektarza oraz pomieszczeń przyległych i elewacji. W 2007 r. Wielki Refektarz w pełnej krasie stał się miejscem prezentacji wystawy „Imagines Potestatis”. Insygnia i znaki władzy w Królestwie Polskim i Zakonie Niemieckim zorganizowanej z okazji 550. rocznicy przejęcia zamku przez króla Kazimierza Jagiellończyka.

Więcej szczegółów na ten temat zob. w artykułach mojego poprzednika: M. Mierzwiński, Zabezpieczenie zachodniego skrzydła Zamku Średniego w Malborku, Ochrona Zabytków, 1994, nr 2, s. 123-137; tenże, Prace ratownicze i konserwatorskie w zachodnim skrzydle Zamku Średniego w Malborku w latach 1990-2010, [w:] Wielki Refektarz na Zamku Średnim w Malborku. Dzieje, wystrój, konserwacja, red. J. Trupinda, Malbork 2010, s. 169-214.

Cześć wschodnia południowej elewacji Pałacu Wielkich Mistrzów. Poniżej dwóch małych okienek, za murem interesujący nas obszar badań. Fot. Autor

Wyzwanie, z którym przyszło się nam zmierzyć jest poważne, ale nie tak dramatyczne, jak w 30 lat temu. Rozpocząć trzeba od szeroko zakrojonych, interdyscyplinarnych badań, które odpowiedzą na pytanie, co dzieje się w południowo-wschodnim narożniku Pałacu w warstwie fundamentowej i piwnicznej, a więc głęboko pod poziomem dziedzińca Zamku Średniego. Spękania widoczne w Sali Narożnej Pałacu oraz kondygnacjach niższych (zajmowanych przez Archiwum Państwowe w Gdańsku)  są tylko efektem – przyczyna leży poniżej, a więc nigdy nie przebadanych przestrzeniach na wschód od tzw. Wielkiej Piwnicy i na południe od Kaplicy prywatnej wielkich mistrzów, czyli pozostałości po pierwszym Domu Wielkich Mistrzów (zob. zaznaczenie na przekroju). Dotychczas zasadniczo zakładano, że nie ma tam żadnych „przestrzeni” (nie ma tam pomieszczeń, a przynajmniej nie można do nich wejść), a więc że jest grunt bądź utwardzenie terenu na którym stoi wschodnia ściana Pałacu. Od strony południowej, czyli od tzw. Suchej Fosy mur jest w miarę jednolity. Jednak dotychczasowe badania pokazują wyraźnie, że jest nieco inaczej, że funkcjonują tam pustki, do których trzeba się dostać i które trzeba przebadać. Badania te, które zamierzamy przeprowadzić do końca roku, pozwolą na opracowanie wytycznych do projektu działań zabezpieczających Pałac.

Przekrój Pałacu Wielkich Mistrzów za zaznaczonym obszarem badań. Wyk. BIM Point sp. z o.o. Własność MZM

Z tego krótkiego i ogólnego opisu widać więc, że stoi przed nami wyzwanie nie tylko organizacyjne (poważne prace inżynieryjne, poprzedzone archeologicznymi) i finansowe (pierwsze środki pozyskaliśmy już w ubiegłym roku od Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego), ale także naukowe. Dowiemy się co tak naprawdę znajduje się pod Salą Narożną i kondygnacją na poziomie Przyziemia, co nie tylko pozwoli zabezpieczyć budowlę, ale może dostarczyć informacji o jej historii budowlanej. Będę na bieżąco informował Państwa o postępie badań, a później także prac.  

Artykuł Pałac Wielkich Mistrzów – nowe wyzwanie pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

W tym samym roku [1311], w przeddzień Niedzieli Palmowej [3 IV], Witenes, król Litwy, mniemając, że wszystko powinno układać się po jego myśli tak jak wcześniej z czterema tysiącami doborowych mężów wdarł się do ziemi pruskiej i spustoszył biskupstwo warmińskie, tak bardzo, że niczego oprócz zamków i miejsc umocnionych nie oszczędził, a czego nie spalił, to porwał albo zabił. W tej i poprzedniej wyprawie zbeszcześcił kościoły, szaty liturgiczne, naczynia i sakramenty kościelne, pohańbił duchownych, i prócz tego, że zdobył bardzo wielki łup, to jeszcze uprowadził ze sobą ponad tysiąc dwustu chrześcijan, których wziął do niewoli […] i przemówił do schwytanych chrześcijan, którzy stali tam związani: „Gdzie jest wasz Bóg? Dlaczego nie spieszy wam z pomocą, tak jak nasi bogowie pomogli nam teraz i pomogą następnym razem?” Tymczasem chrześcijanie wzdychając milczeli.  Następnego dnia, to znaczy w 8 idy kwietnia [6 IV], przybyli brat Henryk z Plotzke, wielki komtur i stu pięćdziesięciu braci z wielkim oddziałem ludzi i zaatakowali króla i jego wojsko […] iż zadali im wielką klęskę, tak, iż król z garstką ledwie uszedł, inni padli od miecza, jeszcze inni utonęli, pozostali pomarli z głodu na pustkowiu lub z rozpaczy powiesili się. Również kobiety chrześcijańskie, które znalazły się tam w niewoli, gdy zobaczyły, że z nieba spieszy do nich zwycięstwo, nie oglądając się na swoją słabą płeć, nagle rzuciły się na Litwinów, którzy je pilnowali i tak jak potrafiły, pozabijały ich. Na pamiątkę tego chwalebnego zwycięstwa oraz na cześć i chwałę Jezusa Chrystusa bracia zbudowali klasztor żeński w mieście Toruniu i uposażyli go wspaniałymi darami” (tłum. S. Wyszomirski)

Fragment „klasycznej” narracji Piotra z Dusburga pokazuje czytelnie założenia oficjalnej ideologii Zakonu Niemieckiego. Krzyżacy walczą z poganami, którzy występują przeciwko chrześcijanom, atakując ich okrutnie, niszcząc przy tym kościoły i ich wyposażenia, a na dodatek poniżając ich wyśmiewając się z Boga, który nie potrafił ich ochronić. Bracia są Jego zbrojnym ramieniem, narzędziem pomsty i kary. Nic zatem dziwnego, że krzyżacki kronikarz nie wspomniał słowem o wydarzeniu mającym miejsce zaledwie dwa i pół roku wcześniej – zajęciu Gdańska.  To po prostu nie mieściło się w koncepcji jego dzieła.

A jak było naprawdę? O wydarzeniach wspomina, choć dość oszczędnie, współczesna Dusburgowi Kronika oliwska, spisana w tamtejszym klasztorze cystersów:

Panowie [Krzyżacy], wchodząc do niego [poddanego wcześniej miasta Gdańska] ze swoim wojskiem, rozkazali wymordować wszystkich rycerzy pomorskich [ok. 60 osób], których w nim znaleźli. A pan Rudiger, opat oliwski, powodowany pobożnością wystawił się na niebezpieczeństwo, i między pociskami i mieczami mordujących, słuchał spowiedzi, jak długo było to możliwe … [tłum. D. Pietkiewicz]

Jeszcze dosadniejszy opis znajdujemy w bulli papieża Klemensa V z 19 czerwca 1310 roku:

Ostatecznie zaś do naszych uszu doszło, że wymienieni mistrzowie i bracia szpitalni wrogo najeżdżając ziemię tegoż umiłowanego naszego syna, męża Władysława, księcia krakowskiego i sandomierskiego, w mieście Gdańsku wymordowali mieczem ponad 10 tysięcy [w rzeczywistości zakłada się, że 1000] ludzi, niosąc śmierć dzieciom płaczącym w kołysce, których oszczędziliby nawet wrogowie wiary. [tłum. D. Pietkiewicz]

Papież nakazał zbadanie tej sprawy oraz innych skarg na Krzyżaków i tym samym rozpoczęła się seria procesów polsko-krzyżackich.

Kronika Dusburga, odpis z XVII w. na wystawie „Nigra crux”, zbiory Biblioteki UMK w Toruniu. Fot. J. Pacanek/MZM

Artykuł Dlaczego Dusburg nie wspomniał o zajęciu Gdańska i Pomorza? pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.