„Ukrzyżowanie” nad wejściem do pomieszczenia pod wieżą / wielkiej zakrystii – 1893: Źródło: Marienburg Baujahr / zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku

W  XIX w. powszechnie uważano, że Werner zginął na Zamku Wysokim i w tym właśnie miejscu wykonano wspomniane malowidło. Przedstawiało Ukrzyżowanie, a pod nim umieszczono dwie tarcze herbowe w pokłonie heraldycznym z herbami: urzędowym wielkiego mistrza i rodowym Wernera von Orseln. Analogiczne przedstawienie widzimy w tzw. kapitularzu w odniesieniu do wielkiego mistrza Luthera, księcia brunszwickiego. Wykonano też stosowną inskrypcję, nawiązującą do niemieckiej redakcji kroniki Dusburga autorstwa Mikołaja Jeroschina:
O we o we o we und ach
Johann von Eindorf das verbrach
Daz er ein mensche sunder ere
Den homeister Wernhere
Von Orsele zu tode stach
Zwischen sinen knechten ach
In dem cruzegange
Dar er nach dem gesange
Der vesper uz der kirchen trat
Und ir starb ouch an der stat
Got lase des todes pin
Sten vor alle die sunde sin
Inskrypcję przytacza w sowim przewodniku po zamku Wilhelm Schwandt.
Polichromia przetrwała wojnę, widoczna była jeszcze w latach 60-tych po czym zniknęła.

Polichromia, mimo koszmarnych zniszczeń dachu nad krużgankiem północnym zachowana w dobrym stanie – prawdopodobnie rok 1947

Przez długi czas uważaliśmy, że została zniszczona, ale … wykonana w ubiegłym roku odkrywka pokazała, że przynajmniej częściowo mogła się zachować. Na zdjęciu widać fragment herbu Wernera von Orseln. Jaka część polichromii upamiętniającej jego śmierć ocalała, w jakim jest stanie? To pytania, z którym weszliśmy w bieżący rok i na które będziemy mogli odpowiedzieć jesienią. Na pewno odsłonimy wszystkie fragmenty, jaki zachowały się na ścianie.

Fragment tarczy herbowej z herbem rodowym Wernera von Orseln. Stan – grudzień 2025 r.

Artykuł Tajemniczy ślad śmierci mistrza Wernera pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Bywalcy zamku na pewno skojarzą, że tablica ta wisi dziś na murze koło Wieży i Domku Dietricha, czyli w południowo-wschodnim narożniku Zamku Wysokiego. Została tam umieszczona w 1994 r., kiedy trzy lata wcześniej pracownicy Działu Historii odnaleźli ją w pomieszczeniu gospodarczym na Zamku Średnim. Jest to wtórne miejsce eksponowania, bowiem pierwotne nie zostało dotychczas precyzyjnie określone. Dlaczego?

W Sprawozdaniu Towarzystwa Odbudowy i Upiekszania za rok znajdujemy informację, że tablica została umieszczona na krużgankach. Nie wiemy jednak w którym dokładnie miejscu? Tu potrzebujemy pomocy. Nie zachowało się bowiem żadne zdjęcie tablicy na krużgankach. Nie wiemy także kiedy została z krużganków usunięta. Ze starych „opowieści zamkowych” wiem, że tablica (nie wiadomo , czy ta sama?) wisiała w pierwszym przęśle krużganka w drodze na Gdanisko. To informacja oczywiście niepotwierdzona. Od którego miejsca możemy liczyć przęsła? Zapewne od głównego wejścia na krużganek, czyli od narożnika północno-zachodniego. Musiałaby zatem znajdować się gdzieś w okolicach wejścia do tzw. Kapitularza, co zgadzałoby się logistycznie z miejscem wspomnianej okolicznościowej ceremonii. Tylko dokładnie gdzie? Pewną kuszącą przesłanką jest wnęka znajdująca się w pierwszym przęśle krużganka zachodniego, bowiem tablica jest dość masywna i pewnie przeznaczona był do wmurowania, a nie zawieszenia (wtedy byłaby zapewne cieńsza). Sprawdzić należy zatem wymiary. Wnęka 210 x 69 x 23 (grubość), sama płyta jest mniejsza: 94 cm x 64 cm x13 cm(grubość). A więc nie pasuje, ale … jeżeli wnęka miała pomieścić dwie takie płyty? Wtedy byłoby możliwe, że wykonano jedną, a drugiej po prostu nie zdążono. Są to oczywiście domysły, brakuje dokumentacji, bowiem nie mamy żadnego zdjęcia tej części krużganków po 1932 r., kiedy teoretycznie powinna się tam znajdować. Druga wątpliwość to materiał z jakiego została wykonana zachowana tablica – jest cała z wapienia, nie ma tam śladu marmuru. Może zatem mówimy o jakiejś innej tablicy?

Niewiadomych jest dużo i w tym miejscu muszę się zatrzymać, prosząc o pomoc, uwagi, wskazówki.

Płyta upamiętniająca Conrada Steinbrechta na Zamku Wysokim

Artykuł Płyta upamiętniająca Conrada Steinbrechta pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Hołd pruski oceniany jest bardzo skrajnie. Z jednej strony jako zamknięcie na drodze porozumienia i zgody „sprawy krzyżackiej” oraz podporządkowanie sobie władztwa krzyżackiego w Prusach, które generowało Polsce w przeszłości mnóstwo problemów.  Sławiono wspaniałomyślność króla, który rezygnował z rozlewu krwi, a jednocześnie wyrozumiale i honorowo potraktował wielkiego mistrza – swojego siostrzeńca. Z drugiej strony już współcześni Zygmuntowi traktowali te działania jako przejaw jego słabości i małej sprawczości, a z perspektywy czasu doszedł jeszcze zarzut krótkowzroczności.  Z perspektywy XIX wieku widać było bowiem wyraźnie konsekwencje Hołdu, a więc m.in. powstanie królestwa Prus, aktywnego w procesie unicestwienia Rzeczypospolitej w XVIII w.

W dniu 27 września 1772 r. w Wielkim Refektarzu malborskiego zamku odbyła się uroczystość hołdu, który był konsekwencją tych wydarzeń. Ludność ziem, które trafiły w granice Prus w wyniku I. rozbioru Polski miała złożyć cześć, uszanowanie i przysięgę wierności nowemu władcy, Fryderykowi II. Król osobiście do Malborka nie przybył, ale reprezentowali go generał-porucznik Otto Ludwig von Alt- Stutterheim i minister Jakob Friedrich von Rohd. Uroczystości nadano bardzo okazały kształt rozrzucając monety i rozdając okolicznościowe medale. Uczestniczyło w niej ok. 900 osób.

100 lat później położono kamień węgielny pod pomnik, którym miał upamiętnić wspomnianą uroczystość oraz fakt „powrotu ziem do Prus”. Odsłonięty w 1877 r. pomnik w sposób wizualny wyrażał podstawę polityki dynastycznej Hohenzollernów. Król stał a ramionach czterech wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Wśród nich znajdowała się postać Albrechta Hohenzollerna, ostatniego pruskiego wielkiego mistrza, a jednocześnie pierwszego księcia w Prusach. Pomnik nie przetrwał w całości, ale figura Albrechta, podobnie jak pozostałych wielkich mistrzów szczęśliwie ocalała i będzie częścią przygotowanej w Muzeum Zamkowym w Malborku wystawy „Hołd. 500. Historia-Kultura-Pamięć”.

Albrecht jest łącznikiem między średniowieczną historią zakonu krzyżackiego a nowożytną historią księstwa, później królestwa Prus, a wreszcie cesarstwa niemieckiego.  Z kolei dokonana przez niego sekularyzacja władztwa krzyżackiego w Prusach, traktat krakowski i hołd złożony Zygmuntowi I. stanowi klucz do zrozumienia dziejów zamku w Malborku w okresie po 1772 r. Zamek został bowiem przez nowe władze pruskie najpierw zdewastowany poprzez prace adaptacyjne na rzecz wojska, a później z owych zniszczeń odbudowany. Odbudowywano zamek w formie średniowiecznej, ale w kostiumie krzyżackim kryć się miały idee istotne dla panującej w Prusach dynastii. Hohenzollernowie, a zwłaszcza Wilhelm II w Krzyżakach widzieli swoich poprzedników – Niemców, którzy nieśli na podbijane ziemie cywilizację i kulturę i którzy na opanowanych terenach stworzyli wzorcowe, wręcz nowożytne „państwo”. Bez pytania o zgodę istniejącego wciąż zakonu krzyżackiego uczynili z jego historii i dorobku czynnik legitymizujący ich władzę w Prusach. W odbudowywanym zamku symbolika cesarska mieszała się z zakonną, a w czasie różnych uroczystości posuwano się nawet do tego, aby przebierać miejscowy regiment piechoty w stroje zakonne. To bardzo proste połączenie: Krzyżak-Prusak-Niemiec miało swoje bolesne konsekwencje w procesie adaptacji dziedzictwa pokrzyżackiego po II wojnie światowej.  W pełni uzasadnione było pytanie, dlaczego odbudowywać zniszczony w 60 % zamek w Malborku, tak bardzo nasycony antypolską ideologią Hohenzollernów? Kiedy zapadła w końcu pozytywna decyzja zamek „przygotowano” do dalszego funkcjonowania usuwając wszelkie ślady niemczyzny i wywożąc niemal wszystkie zachowane artefakty. Dziś oglądamy zamek, gdzie znowu odsłonięto wszystkie polichromie ścienne, także te z czasów pruskich, przywrócono zachowane wyposażenie, poszukiwane i badane są zabytki rozproszone po 1945 r. Malbork to dziś miejsce, gdzie opowiada się pełną historię zamku i dyskutuje o ważnych momentach związanych z historią warowni i jej pierwszych gospodarzy – takich, jak Hołd pruski roku 1525.

Pomnik Fryderyka Wielkiego na Przedzamczu zamku w Malborku. Na dole po prawej figura Albrechta. Archiwum MZM

Artykuł ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”, nr 85 (11.04. 2025 r.), Rzecz o Historii, s. J5.

Artykuł Krzyżacki zamek Hohenzollernów pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Tymczasem publikuję słowa, które w czasie otwarcia padły ze strony Ministry Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Wielkiego Mistrza Zakonu Niemieckiego – patronki wystawy i członka komitetu honorowego w czasie otwarcia wystawy 8 kwietnia 1525 r. To także była szczególna chwila.

MINISTER KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
HANNA WRÓBLEWSKA

Szanowny Panie Dyrektorze,
Szanowni Państwo,

z wielką radością otwieramy dzisiaj w Muzeum Zamkowym w Malborku wyjątkową rocznicową ekspozycję pt. Hołd 500. Historia-Kultura. Pamięć”.

Malborskie Muzeum organizuje główne obchody rocznicowe związane z 500-leciem traktatu pokojowego z 1525 roku, zwanego „Hołdem pruskim” – jednego z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, które budowały narodową tożsamość i które rezonowało w wielu pokoleniach Polaków. Stąd też honorowy patronat Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nad wystawą.

Hołd pruski to oczywiście także część historii Europy oraz dzisiejszego zakonu krzyżackiego, którego wielki mistrz znalazł się w składzie Komitetu Honorowego wystawy.

Wnętrza Pałacu Wielkich Mistrzów stanowią godną oprawę dla eksponowanych dokumentów i innych artefaktów przedstawiających genezę i przebieg wydarzeń, których Hołd pruski był finałem. Prezentowane dzieła sztuki pozwolą nam przenieść się na wspaniały, pełen humanistycznych idei dwór księcia Albrechta Hohenzollerna – sygnatariusza traktatu krakowskiego, na mocy którego Prusy Zakonne stały się lennem Rzeczypospolitej. Ostatnia część ekspozycji znajduje się w monumentalnym wnętrzu Wielkiego Refektarza, zdobionym malowidłami historycznymi fundowanymi przez następców Albrechta gdzie będziemy mogli podziwiać dzieła wybitnych polskich artystów: Jana Matejki, Edwarda Dwurnika czy Tadeusza Kantora, którzy na sposób artystyczny mierzyli się z tematem Hołdu.

Zespołowi Muzeum Zamkowego w Malborku, wszystkim instytucjom i osobom prywatnym, które wsparły ten projekt serdecznie dziękuję, zaś Państwu życzę wspaniałych wrażeń podczas zwiedzania ekspozycji.

Hanna Wróblewska

Piotr Szpanowski, Zastępca Dyrektora Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w MKiDN odczytujący list Ministry Kultury

ZAKON NIEMIECKI BRACI I SIÓSTR Z DOMU NIEMIECKIEGO ŚW. MARYI W JEROZOLIMIE / WIELKI MISTRZ

Wielmożni, szanowni goście, drodzy przyjaciele historii i kultury, Panie i Panowie!
Z wielką przyjemnością i jednocześnie zadumą staję dziś przed Państwem w tym historycznym miejscu, jakim jest Malbork/Marienburg, aby wspólnie z Państwem otworzyć wystawę „Hołd 500 – Historia – Kultura – Pamięć”. To znak więzi między Malborkiem, ale także między narodem polskim a Zakonem Niemieckim, że dziś wspólnie spoglądamy wstecz na wydarzenie sprzed 500 lat, które miało trwały wpływ na historię Europy: oddzielenie Prus od Zakonu Niemieckiego pod rządami Wielkiego Mistrza Albrechta von Brandenburg-Ansbach i wynikający z tego traktat krakowski, który pociągnął za sobą głębokie zmiany polityczne oraz kulturowe.
Zakon krzyżacki, założony w tym miejscu w XIII wieku, był nie tylko podmiotem biorącym udział w wydarzeniach politycznych, lecz także promotorem edukacji, kultury i odpowiedzialności społecznej. Decyzja Wielkiego Mistrza Albrechta o przekształceniu ziem zakonu w świeckie księstwo i poddaniu się feudalnemu zwierzchnictwu polskiego króla Zygmunta I była punktem zwrotnym w historii zakonu i regionu.
Traktat krakowski, zawarty 8 kwietnia 1525 r., oficjalnie zakończył konflikt między Zakonem Krzyżackim a Królestwem Polskim. W tym historycznym dokumencie Albrecht von Brandenburg-Ansbach uznał króla Zygmunta I za swojego pana feudalnego i ustanowił Księstwo Pruskie państwem świeckim. Oznaczało to koniec kościelno-rycerskiego państwa zakonnego i jednocześnie początek nowego porządku politycznego w Europie Środkowej. Traktat krakowski był nie tylko traktatem pokojowym, lecz również decydującym krokiem dla reformacji i nowego porządku politycznej regionu.
Albrecht był bratankiem polskiego króla Zygmunta I, a to rodzinne powiązanie było nie tylko jednym z powodów wyboru Albrechta na Wielkiego Mistrza, lecz także prawdopodobnie stworzyło podstawę do negocjacji, które zakończyły wielowiekowy konflikt między Zakonem a polską koroną. Jednak nie tylko powiązania dynastyczne doprowadziły Albrechta do podjęcia tej decyzji. Nową ideologiczną podstawę do działania dała mu reformacja, która rozprzestrzeniła się w całych Niemczech. Przyjmując wiarę luterańską, był w stanie uwolnić się od sztywnych struktur i ustanowić nowoczesne, świeckie rządy. Dodatkowo sytuacja militarna i ekonomiczna państwa zakonnego była napięta – toczące się wojny z Polską wyczerpały jego zasoby, rozdźwięk między życiem zakonu a jego funkcją reprezentacyjną pogłębiał się, a trwała perspektywa dalszego istnienia państwa zakonnego wydawała się już niemożliwa.
Konsekwencje tego kroku były ogromne. Zakon Krzyżacki utracił swoje centralne terytorium wraz z Prusami i był zmuszony się przeorganizować. Podczas gdy zakon został rozwiązany w Prusach, kontynuował swoją pracę w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego, dostosowując się do sytuacji religijnej i coraz bardziej stawał się organizacją utrzymującą szlachtę, nie tracąc przy tym swojego wymiaru duchowego i charytatywnego. Mimo protestów cesarza Karola V i Zakonu, Księstwo Pruskie zdołało się umocnić i ostatecznie położyło podwaliny pod późniejsze Królestwo Prus, które miało odegrać decydującą rolę w historii Europy.
500 lat później wspominamy to wydarzenie nie tylko jako polityczny rozdział z przeszłości, lecz także jako ostrzeżenie i misję dla naszej teraźniejszości i przyszłości. Wystawa „Hołd 500” daje nam bodziec do spojrzenia na wydarzenia tamtych czasów z różnych perspektyw. To właśnie tutaj, na zamku Malbork/Marienburg, tym imponującym świadectwie średniowiecznej architektury i dawnym centrum władzy zakonu krzyżackiego, możemy wyraźnie zobaczyć, w jak nierozerwalny sposób splatają się ze sobą historia i kultura. Wystawa pokazuje nam, że nasze wspólne europejskie dziedzictwo można zachować tylko poprzez dialog i zrozumienie.
W czasach, gdy nasz świat ponownie staje w obliczu konfliktów i napięć, traktat krakowski przypomina nam, że droga do pokoju wiedzie przez dyplomację i dialog, w połączeniu z wysiłkami na rzecz pojednania. To przesłanie ma istotny wydźwięk również dziś, tak jak i 500 lat temu. Do nas również należy ochrona pokoju w Europie i na świecie, Nie możemy ustawać w wysiłku i musimy robić wszystko, co w naszej mocy, by leczyć rany i aby ludzie się wzajemnie szanowali.
Chciałbym podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej wystawy: historykom, kuratorom, rzemieślnikom, organizatorom i wszystkim zaangażowanym, którzy z wielkim zaangażowaniem zrealizowali ten imponujący projekt. Ich doświadczenie i praca stanowi ważny wkład w kulturę pamięci i przekazywanie wiedzy związanej z historycznymi zawiłościami.
Życzę nam wszystkim miłego wieczoru, ożywionych dyskusji oraz wielu gości odwiedzających wystawę. Dziękuję bardzo!

Frank Bayard OT
wielki mistrz

Frank Bayard OT, wielki mistrz zakonu krzyżackiego

Artykuł Wystąpień ciąg dalszy pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Traktat krakowski i Hołd pruski roku 1525 są dziś różnie i bardzo skrajnie oceniane. Niektórzy widzą w tym mądrość i wielkość króla Zygmunta I, który mogąc rozbić zakon krzyżacki zbrojnie zdecydował się na drogę pokojową. Inni, patrząc z perspektywy czasu, interpretują to zgoła odmiennie, jako słabość i krótkowzroczność naszego władcy, która doprowadziła w konsekwencji do rozbiorów Polski. Między tymi dwoma skrajnymi opiniami leży zapewne prawda. Spróbujemy jej poszukać w Muzeum Zamkowym już od 8 kwietnia bieżącego roku. To nasz zamek został bowiem wybrany na miejsce obchodów 500-lecia Hołdu pruskiego, bardzo istotnego wydarzenia w historii naszego państwa i narodu.
Dlaczego właśnie w Malborku? Otóż nie tylko dlatego, że Muzeum Zamkowe jest instytucją narodową, a więc predestynowaną do podjęcia takiego właśnie tematu, związanego z historią naszego kraju. To część programu „Tożsamość”, który zakładał celebrację najważniejszych wydarzeń z historii Polski przedrozbiorowej, które ukształtowały naszą narodową tożsamość. Pretekstem miały być „okrągłe” rocznice. W tym roku do takich wydarzeń należy 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego i właśnie Hołd. To wydarzenie, które wykracza może poza „podstawową” historię zamku, ale jest z nim nierozerwalnie związane. Historia Hołdu tu się zaczęła i tu, w Malborku znalazła swój smutny dla Rzeczypospolitej i zamku finał. Pierwszy rozbiór Polski, w którym wzięły udział także Prusy, zakończył 315-letni okres funkcjonowania zamku jako rezydencji królów Polskich i twierdzy Rzeczypospolitej, a konsekwencją tego była „masakra” zamku bezceremonialnie przystosowywanego przez Prusaków na potrzeby wojska. Wydarzenia roku 1525 warto zatem widzieć w szerszej perspektywie, jako proces, który zaczął się w roku 1309, wraz z pojawieniem się w Malborku wielkiego mistrza Zakonu Niemieckiego i w konsekwencji stworzeniem pruskiego władztwa krzyżackiego – tego samego, które zakończyło swoje istnienie w 1525 r. Zmiana charakteru zamku z konwentualnego na stołeczny, z klasztoru na ośrodek władzy terytorialnej wpłynęła przecież na architektoniczny kształt zamku i jego funkcjonowanie.. W tym sensie Hołd pruski jest częścią historii zamku.
Przechodząc do finału – 27 września 1772 r. gubernator Prus Wschodnich, generał-leutnant Otto Ludwig von Alt-Stutterheim i minister Jacob Friedrich von Rohd przyjęli w imieniu króla Prus Fryderyka II hołd od ludności Prus Królewskich. Uroczystość odbyła się w Wielkim Refektarzu, gdzie wydano bankiet dla ponad sześciuset osób, rozdano dwa tysiące talarów niemieckich oraz specjalnie na tę okazję wybite medale pamiątkowe, autorstwa Jakuba Abrahama. Widzimy na nim postać władcy w stroju antycznym dumnie przyjmującego hołd od kobiety (bogini?) wręczającej mu mapę ziem wcielonych do Prus. Inskrypcja informuje o przywróceniu królestwa, co może być interpretowane jako nawiązanie do władztwa krzyżackiego. Medal będziemy mogli zobaczyć na przygotowywanej właśnie wystawie. Jest więc jasne dlaczego na miejsce uroczystości wybrano malborski zamek. Na pamiątkę tego wydarzenia, 100 lat później przed bramą Zamku Średniego położony zostanie kamień węgielny pod pomnik króla Fryderyka stojącego na ramionach wielkich mistrzów. Wśród nich nieprzypadkowo znalazł się ten, który 10 kwietnia złożył hołd Zygmuntowi I – Albrecht Hohenzollern, ostatni pruski wielki mistrz i książę w Prusach.

Medal wydany z okazji I. rozbioru Polski, Jakub Abraham, 1772 – zbiory MZM

Artykuł Zaczęło się w Malborku i tu znalazło swój finał pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Więcej na temat rekonstrukcji komnat przez Steinbrechta zob. A. Dobry, Rekonstrukcja wnętrz i wyposażenie komnat dostojników zakonu krzyżackiego na zamku w Malborku, Studia Zamkowe, II, 2006, s. 140-156.

Izba skarbnika, Marienburg Baujahr 1903.

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Artykuł Badania w komnatach dostojników pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Awers medalu 1794-1994

Rewers medalu 1794-1994

Artykuł Tablica nr 3 – Medal pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Kamień z tablicą jest dla mnie absolutnym centrum zamku, kluczem do zrozumienia jego historii, symbolem walki z czasem i nieuchronnością procesów dziejowych oraz wydarzeń, które przynosiły warowni nad Nogatem zniszczenie i szkody. Od 230 lat są one usuwane, zamek jest konserwowany, odbudowywany i rewitalizowany, a zajmują się tym kolejne pokolenia konserwatorów, naukowców, pracowników Muzeum Zamkowego i współpracujących z nim firm. To jest ich pomnik.

Warto dodać w tym miejscu, że w roku 1994 zamek został wpisany listę Pomników Historii, czyli najważniejszych zabytków polskich, w tym także roku przypadał piękny jubileusz 40-lecia Koła Przewodników Malborskich, upowszechniającego nie tylko historię zamku, ale także dorobek malborskich konserwatorów. Wierzę, że przewodnicy nie omijają kamienia, w którym zapisana jest historia zamku.

Tablica odsłonięta w 1994 r.

Artykuł Tablica nr 3 – konserwatorzy zamku Malbork pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Zdarzyło się jesienią, że król krakowski pojawił się w Malborku u mistrza, by wybadać stan ojczyzny. I mistrz go przyjął, jak przystało na króla. Uczcił i otworzył piwnice, kuchnie, a także służył potrzebnymi [rzeczami] jemu i jego koniom. I przebywał tam trzy dni i razem się radowali. Prócz tego poprosił mistrza o [coś] wielkiego, o ile spodoba się panom, mianowicie chętnie zobaczyłby dom nad pokojami itd. Kazał więc mistrz wszystko otworzyć . Przydzieliwszy swojego kompana, nakazał mu pójść z królem i wszystko pokazać. Gdy te [rzeczy] obejrzał, powiedział poważnie mistrzowi: „Panie, niemal zostałbym zdradzony i znam zdrajców. Miałem się z wami spierać, bo mówili, że brak wam żywności. Lecz widzę coś wręcz przeciwnego i obfitość rzeczy itd. Nie chcę się z wami spierać …

 Czcigodni Jubilaci!

Cytowana wzmianka z krzyżackiej kroniki Wiganda z Marburga jest pierwszym świadectwem oprowadzania po naszym zamku. Ma ono więc długą, jeszcze średniowieczną tradycję. Wasz Jubileusz zatem, choć zacny, jest w tym kontekście może jedynie zakończeniem wieku dziecięcego. Zwrócić chciałbym także uwagę, że wielki mistrz przydzielił królowi Kazimierzowi jako przewodnika swojego kompana, a więc osobę, która znajdowała się w jego otoczeniu i do której miał zaufanie. Wiedział, że pokaże on zamek godnie i właściwie. Owego kompana, którym był prawdopodobnie Erwin von Krustele uznać można za pierwszego przewodnika malborskiego – Waszego poprzednika.

Zwracam uwagę na to zaufanie, bowiem tradycję tą utrzymujemy do dziś – nikt nie może oprowadzać po zamku dopóki nie przejdzie kursu i nie zda egzaminów. Otrzymywany przez nowych przewodników certyfikat jest nie tylko potwierdzeniem wiedzy i umiejętności, ale także świadectwem zaufania, jakim dyrektor Muzeum obdarza przewodnika, któremu powierza zamek i jego gości.

Według „Słownika języka polskiego” przewodnik to ten, kto prowadzi, wskazuje kierunek, wyznacza i wskazuje drogę. To także ten, który nadaje kierunek czyjejś działalności, przywódca, mistrz. W naszym, zamkowym znaczeniu to zatem ktoś, kto prowadzi zwiedzających przez zawiłości topograficzne naszego zamku oraz meandry jego historii. Kto dba o bezpieczeństwo zwiedzających, ich komfort, objaśnia znaczenia, przekazuje wiedzę oraz demontuje stereotypy, mity czy legendy. To zatem TEN, KTÓRY WIE – MISTRZ DROGI, MISTRZ OPOWIEŚCI.

To praca wymagająca ciągłego rozwoju, dużej dyscypliny i odpowiedzialności. Malbork należy do najlepiej przebadanych zabytków, posiadających olbrzymią literaturę przedmiotu, do której co roku przychodzą nowe pozycje, za co jestem w jakiej części odpowiedzialny. A malborski przewodnik musi być ze wszystkim na bieżąco. Zwiedzający pod opieką swojego Mistrza powinni być bezpieczni, a jednocześnie możliwie najlepiej poinformowani – oglądają zamek Malbork oczyma przewodnika.  Z naszych badań wynika, że przeciętny zwiedzający przyjeżdża do Malborka raz lub dwa razy w życiu. To, co tu usłyszy i zobaczy pozostaje w jego umyśle często na całe życie, kształtując jego myślenie o ważnej części historii Polski, czy Europy. Co więcej wywozi stąd wrażenie o zamku i pracujących tu ludziach, które żyje w nim bardzo długo. Ważna jest zatem postawa, kultura osobista, uczciwość, wiedza, warsztat zawodowy. Bo bycie przewodnikiem, choć podobno może nim być każdy, to dla wielu z Was zawód, a na pewno powołanie. „Powołanie” z kolei, i tu znowu odwołam się do Słownika naszego pięknego języka to skłonność, zdolność, zamiłowanie do czegoś, przeświadczenie o tym, że pewien zawód, droga życiowa, są dla danej osoby najwłaściwsze. Osoba powołana do przewodnictwa to nie tylko uprawniona do oprowadzania, ale „fachowa, właściwa, znająca się na rzeczy”.

Można by stwierdzić, że to ogólniki, że to tylko zabawa słowna. A jednak … W naszym przypadku przybiera to bardzo konkretną postać. Mamy bowiem do czynienia z obiektem niezwykłym, o bardzo skomplikowanej historii, obarczonej szeregiem znaczeń daleko wykraczających poza historię: mitów, legend, symboli, stereotypów, propagandy politycznej, bajek, czy czasem zwyczajnych bredni. Zamek Malbork to nie tylko klucz do historii Europy, a może i świata albo cywilizacji zachodniej, ale także potężny symbol, który przez wieki dzielił narody, a który dziś może łączyć, jeżeli pozna się jego prawdziwą, obiektywną historię.  Wiedza może być przekleństwem, ale na pewno wyzwala. Jak pokazuje historia z ignorancji rodzą się demony i zło. Na pewno czynnikiem sprzyjającym jest uniwersalne piękno architektury, która zachwyca wszystkich. Ona łagodzi spory, wygasza emocje. Tak często, my mający przywilej codziennej bytności na zamku jej nie zauważamy, ale dobrze ją widzą nasi goście. Naszą rolą jest im to pokazać i nie przeszkadzać w kontemplacji.

Wspomniałem o przywileju pracy w zamku i dla zamku. Tak, to przywilej, który łączy Was, malborskich przewodników i nas, etatowych pracowników Muzeum Zamkowego. To także pomost łączący nas z tymi, którzy byli tu przed nami.

W dniu 8 kwietnia 1954 r. powstało Koło Przewodników Malborskich, co zostało poprzedzone krótkim kursem przygotowawczym. Uprawnienia uzyskało 11 osób i to oni założyli Koło. Byli to: Mieczysław Balawender, Stefan Dubyna, Antoni Franaszek, Henryk Kazimierkiewicz, Feliks Kozłowski, Aleksandra Miłoszewska, Heliodor Ofierzyński, Gerard Pawlak, Jan Podlewski, Julian Sibiga, Antoni Wójcicki.  To oni właśnie, w bardzo trudnych czasach, wzięli odpowiedzialność za udostępnianie zamku coraz liczniejszym turystom, zbieranie funduszy na prace naprawcze, wreszcie za organizację zbliżającej się 500. rocznicy, jak to wówczas mówiono, powrotu zamku do Macierzy, a więc przejęcia warowni przez króla Kazimierza Jagiellończyka w 1457 r. Wkrótce potem rozpoczął działalność Społeczny Komitet Odbudowy Zamku, który z czasem przekształcił się w Towarzystwo Opieki nad Zamkiem (1965). Komitet a później Towarzystwo długie lata wspierały powstałe w 1961 r. Muzeum Zamkowe finansując odbudowę zamku i zakup potrzebnych materiałów, w tym muzealiów – aż 90 % muzealiów prezentowanych w 1964 r. w Muzeum zostało zakupionych ze środków SKOZ!  Prowadzono także szereg działań, m.in. popularyzatorskich, organizowane były czyny społeczne – słowem działano na rzecz zamku. Warto podkreślić, że aktywność społeczna od początku stanowiła zaplecze Muzeum Zamkowego. Przykładów można by wskazać wiele, choć pewne wystarczy odwołać się do historii najnowszej, kiedy powstała z inicjatywy członków Koła Przewodników Fundacja „Mater Dei”, zbierała fundusze i propagowała ideę odbudowy figury Madonny na wschodnim szczycie kościoła zamkowego. To działanie zwieńczone rekonstrukcją Madonny i odbudową kościoła na Zamku Wysokim na trwale zapisało się w historii zamku. Dziś jeszcze spotkam się z podobnymi ludźmi idei, skupionymi w zamkowej grupie wolontariuszy „in omnibus”, którzy także społecznie angażują się w pomoc Muzeum. Takich osób jest wokół nas dużo więcej.

Historia Koła Przewodników Malborskich nie tylko jest bardzo związana z historią zamku i Muzeum, ale dla mnie jest wręcz częścią historii tego miejsca po 1945 r. Przyszli członkowie Koła pomagali w zabezpieczaniu ruin, odgruzowaniu, oprowadzali turystów po zamku jeszcze przed 1954 r. i wynikało to z potrzeby serca, z przekonania, że tak trzeba.  Zamek był częścią życia tych ludzi, jak też jest częścią życia wielu z nas. To właśnie tu dokonał się proces opisywany dziś w literaturze naukowej jako adaptacja obcego dziedzictwa. Zamek, tak silnie nacechowany ideologią pruską i nazistowską, będący symbolem „Kulturkampfu’ i antypolskiej polityki pruskich zaborców i hitlerowskich najeźdźców został uratowany przez skrzywdzonych wojną Polaków z Kresów Wschodnich, Wołynia, Polski południowej.  Inteligencja i ludzie świadomi widząc zrujnowaną gigantyczną budowlę potrafili wznieść się ponad nienawiść i poświęcali życie, działając na rzecz uratowania zrujnowanego zamku i jego odbudowy, co nie było wtedy takie oczywiste. To nie było ich dziedzictwo, było wrogie i emocjonalnie nacechowane – swoje musieli pozostawić często już poza nową wschodnią granicą Polski Ludowej, ale mimo to uznali je swoje. Muzeum Zamkowe jest zorganizowanym strukturalnie przedłużeniem tego strumienia energii, który bije od osób zafascynowanych zamkiem, a których wielu wywodzi się z Koła Przewodników.  To wielki powód do radości, ale też i do dumy. Jesteśmy wdzięcznym kontynuatorem tamtego powojennego zapału i aktywności. Potwierdzeniem tego jest sformułowana przez nas w 2018 r. misja:

Muzeum Zamkowe w Malborku opowiada historię zamków w Malborku, Kwidzynie i Sztumie oraz chroni związane z nimi dziedzictwo kulturowe.

Zwróćcie proszę uwagę na słowo „opowiada” – w zasadzie, choć różnymi środkami my-muzealnicy i Wy-przewodnicy robimy to samo.

Współpracujemy od wielu już lat, w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej. W międzyczasie zmienił się ustrój, runęła żelazna kurtyna i tzw. blok wschodni, zjednoczone zostały Niemcy. Przeżylismy pandemię, a teraz z bliska obserwujemy wojnę.  Inni są zwiedzający zamek goście, pracownicy zamku i sami przewodnicy. Nowe uregulowania prawne wymusiły komercyjny rodzaj współpracy Koła z Muzeum. Ciągle jednak staramy się wypracować drogę pośrednią, spełniającą z jednej strony twarde warunki zamówień publicznych, a jednocześnie nawiązującą do organicznego nieomal związku Muzeum i przewodników malborskich, do tej jakże bogatej tradycji naszej współpracy, która mimo różnych momentów lepszych i gorszych trwa nieprzerwanie od tak wielu lat i  wydaje się, że … trwać będzie nadal.  W moim najgłębszym przekonaniu zamek Malbork nie może istnieć bez przewodnictwa. Pielęgnować tą tradycję współpracy, wypełniać ją treścią, reinterpretować w kolejnych latach to nasze wspólne wielkie zobowiązanie. W końcu wszyscy jesteśmy członkami długiej sztafety gospodarzy tego miejsca, pokoleń ludzi, którzy oddali mu swoje dusze, umysły, a nierzadko zdrowie i życie, małymi cegiełkami w murach największego i najpiękniejszego zamku świata. Niech nie przestanie nas on nigdy zadziwiać i zachwycać. Bądźcie dla naszych gości prawdziwymi MISTRZAMI. Niech za Waszą przyczyną choćby w części podzielą nasz zachwyt i fascynację tym niesamowitym miejscem na ziemi.

[wygłoszono 12 października w czasie uroczystości 70-lecia Koła Przewodników Malborskich].

Artykuł Być przewodnikiem malborskim… pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Następna agresywna i antypolska ideologia narodowo-socjalistyczna wpisała się w to negatywne postrzeganie zamku zamieniając go w miejsce budujące umiłowanie führera i głoszonych przez niego poglądów oraz kształtujące w kolejnych pokoleniach narodu niemieckiego uczucie nienawiści do wszystkiego, co nie niemieckie, czy jak pisano „aryjskie”. Zamek stał się widownią spotkań urzędników NSDAP, wojska i licznych organizacji, miejscem masowo odwiedzanym przez niemieckie wycieczki. Oglądali oni dziedzictwo Krzyżaków jako tych, którzy rozpoczęli kolonizację ziem wschodnich i których dzieło kontynuowane było przez Prusaków oraz nazistów. Konserwator zamku, dr Bernhard Schmid pisał w 1942 r.:

„To nie ustrój ani zakonna wspólnota jako taka tworzyły wielkie rzeczy, ale obdarzeni przez Boga wodzowie, którzy mimo restrykcyjnej reguły zakonnej stworzyli i utrzymali niemieckie państwo nad Wisłą. Skoro ci ludzie przez wieki nosili sztandary zakonne, to my musimy okazywać wdzięczność Zakonowi. Pierwsze 300 lat historii Prus jest nie do pomyślenia bez Zakonu, ale to nie ustrój, ale dzieło Zakonu jest dla nas przykładem, dziedzictwem, które musimy chronić”.

Trzy lata później zamek legł w gruzach, a jego zniszczenia szacujemy na blisko 60%. Wspomniane przez Schmida dziedzictwo nie zostało ochronione.  Obsadzony wojskiem i broniony zamek stał się celem ostrzału Armii Czerwonej i niemal unicestwiony. Wraz z wycofaniem się wojsk niemieckich w jego historii rozpoczął się nowy okres. Znalazło to swoje odzwierciedlenie na opisywanym przez nas kamieniu, gdzie pojawiła się nowa tablica:

WYZWOLICIELOM MALBORKA

ŻOŁNIERZOM NIEZWYCIĘŻONEJ

ARMII RADZIECKIEJ KTÓRZY

PRZYWRÓCILI POLSCE JEJ

PRASTARE ZIEMIE

CZEŚĆ I CHWAŁA!

26 I 1945  1 IX 1945

Zamek trafił w ręce polskie, ale nie uwolnił się od ideologii.

Tablica poświęcona Armii Czerwonej – zbiory MZM

Artykuł Tablica nr 2 – Armia Czerwona pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.