„Ukrzyżowanie” nad wejściem do pomieszczenia pod wieżą / wielkiej zakrystii – 1893: Źródło: Marienburg Baujahr / zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku

W  XIX w. powszechnie uważano, że Werner zginął na Zamku Wysokim i w tym właśnie miejscu wykonano wspomniane malowidło. Przedstawiało Ukrzyżowanie, a pod nim umieszczono dwie tarcze herbowe w pokłonie heraldycznym z herbami: urzędowym wielkiego mistrza i rodowym Wernera von Orseln. Analogiczne przedstawienie widzimy w tzw. kapitularzu w odniesieniu do wielkiego mistrza Luthera, księcia brunszwickiego. Wykonano też stosowną inskrypcję, nawiązującą do niemieckiej redakcji kroniki Dusburga autorstwa Mikołaja Jeroschina:
O we o we o we und ach
Johann von Eindorf das verbrach
Daz er ein mensche sunder ere
Den homeister Wernhere
Von Orsele zu tode stach
Zwischen sinen knechten ach
In dem cruzegange
Dar er nach dem gesange
Der vesper uz der kirchen trat
Und ir starb ouch an der stat
Got lase des todes pin
Sten vor alle die sunde sin
Inskrypcję przytacza w sowim przewodniku po zamku Wilhelm Schwandt.
Polichromia przetrwała wojnę, widoczna była jeszcze w latach 60-tych po czym zniknęła.

Polichromia, mimo koszmarnych zniszczeń dachu nad krużgankiem północnym zachowana w dobrym stanie – prawdopodobnie rok 1947

Przez długi czas uważaliśmy, że została zniszczona, ale … wykonana w ubiegłym roku odkrywka pokazała, że przynajmniej częściowo mogła się zachować. Na zdjęciu widać fragment herbu Wernera von Orseln. Jaka część polichromii upamiętniającej jego śmierć ocalała, w jakim jest stanie? To pytania, z którym weszliśmy w bieżący rok i na które będziemy mogli odpowiedzieć jesienią. Na pewno odsłonimy wszystkie fragmenty, jaki zachowały się na ścianie.

Fragment tarczy herbowej z herbem rodowym Wernera von Orseln. Stan – grudzień 2025 r.

Artykuł Tajemniczy ślad śmierci mistrza Wernera pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Po II wojnie światowej zamek malborski znalazł się w próżni. Władze centralne nie bardzo wiedziały, co zrobić ze zrujnowaną w 60 % warownią. Odbudowywać, czy nie? A jeżeli tak, to z jakim przeznaczeniem? Pytania te oscylowały nie tylko wokół kwestii finansowych, czy organizacyjnych. Równie ważne było ideologiczne nacechowanie zamku, jego antypolska historia, co w latach powojennych miało (i nadal ma) olbrzymie znaczenie. To miejsce związane z pruską ideologią narodową i otwarcie wyrażanymi antypolskimi poglądami, czy miejsce nazistowskich zgromadzeń i uroczystości. Nie należy oczywiście zapominać o pierwszych gospodarzach zamku, których władcze ambicje znalazły tutaj swój wyraz. To wszystko powodowało, że po wywiezieniu wszystkich cennych artefaktów z Malborka i zlikwidowaniu Oddziału Muzeum Wojska Polskiego (1950) wątpliwości wróciły i stały się jeszcze bardziej palące, bowiem techniczny stan zamku systematycznie się pogarszał, a ocalały resztki dekoracji i wyposażenia były szabrowane. W tej sytuacji znaleźli się jednak ludzie, którzy rozpoczęli walkę o uratowania zamku, widząc w nim nie zabytek wrogiej Polsce ideologii, ale wyjątkowe dobro kultury. Warto podkreślić, że nie byli to autochtoni a ludzie pokiereszowani przez wojnę, przesiedleni do Malborka z Wołynia, kresów wschodnich, czy południowej Polski. Miel pełne prawe odrzucić nieswoje dziedzictwo. Tymczasem rozpoczęli akcję porządkowania terenu zamku, odgruzowywania, powołali już w 1954 r. Koło Przewodników i udostępniali zespół zamkowy wszystkim chętnym. To byli ochotnicy, społecznicy pracujący pod kierunkiem konserwatorów, z których można wymienić naszą malborską legendę – inż. Macieja Kilarskiego. Na marginesie to właśnie on wykonał jedyne zdjęcie głowy przed kradzieżą, koronny dowód, że w 1957 r. była ona jeszcze w Malborku. To właśnie Ci, bezimienni ludzie cegła po cegle, kamień po kamieniu odgruzowywali zamek, wyciągali detal architektoniczny, elementy wystroju i segregowali. Pracowali w trudnych, polowych warunkach, społecznie. Odnaleźli także, niestety w dwóch częściach figurę św. Jakuba i przygotowali ją do scalenia. Kradzież głowy był policzkiem dla tych ludzi i nas wszystkich, którzy uważamy się za ich następców i spadkobierców.

Kiedy w 1990 r., na norymberskiej wystawie z okazji 800-lecia powstania zakonu krzyżackiego głowa „spotkała się” z innymi, ocalonymi elementami wystroju architektonicznego (m.in.  inną, kompletną figurą apostoła) był dla wszystkich oczywiste, że powinna wraz z nimi wrócić do Malborka.  Tak się nie stało. Próbowaliśmy wszystkiego: kontaktów prywatnych i zawodowych, przytaczaliśmy argumenty, muzealne i naukowe, jak też moralne. Wspierali nas w tym nasi niemieccy koledzy naukowcy, m.in. prof. Udo Arnold. Długo głównym argumentem przeciw było pozostawanie kościoła zamkowego w ruinie. Ale przecież kościół został odbudowany, a na ściany wróciły wszystkie elementy wyposażenia, w tym „okaleczona” figura św. Jakuba. Wszystkie argumenty były po naszej stronie, ale to niestety nie działało. Wobec fiaska naszych  starań w 2022 r. przekazaliśmy do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oficjalny wniosek restytucyjny. Trochę traciliśmy już nadzieję, ale rozmowy na wyższym szczeblu okazały się skuteczne i znalazły swój dość nagły finał.

Warto podkreślić, że odzyskanie głowy po blisko 70 latach to nie tylko wzbogacenie wystroju kościoła na Zamku Wysokim czy wydarzenie w sferze konserwatorskiej, muzealnej, czy naukowej. Przede wszystkim to w odpowiednich proporcjach akt sprawiedliwości dziejowej, przywrócenie honoru i godności tym wszystkim, którzy walczyli o uratowanie zamku i wciąż go odbudowują. Głowa stała się symbolem naszej bezradności wobec zła wojny i jej konsekwencji, ale także wyrachowania, cwaniactwa i złodziejstwa, niesprawiedliwości.   Odzyskanie głowy to nasz hołd dla naszych poprzedników, jasny sygnał, że ich trud i zaangażowanie nie poszły na marne. Powrót głowy przywraca nadzieję w sprawiedliwość, daje nam nową motywację do kontynuowania żmudnych badań proweniencyjnych, które z pomocą Ministerstwa Kultury prowadzimy systematycznie od 2018 r.

Bardzo dziękujemy wszystkim, którzy walczyli o powrót głowy i przyczynili się do pozytywnego finału, moim współpracownikom z Muzeum Zamkowego (aktualnym i byłym), Pani Dyrektor Elżbiecie Rogowskiej i jej zespołowi, władzom Ministerstwa Kultury (poprzednim i aktualnym), wreszcie Panu Premierowi i Panu Ministrowi Spraw Zagranicznych oraz ich zespołom. Głowa jest niewielka, ale sprawa bardzo istotna.

(Słowa wygłoszone w Zamku Królewskim w Warszawie podczas uroczystego przekazania głowy św. Jakuba Starszego w dniu 3 grudnia 2025 r. )

Zamek Wysoki, kościół zamkowy, ściana południowa, rzeźba św. Jakuba Starszego, stan przedwojenny. Źródło: K.H Clasen, Die mittelalterliche Bildhauerkunst …

Wydobyta z gruzów głowa św. Jakuba, Malbork, 1957 r.

Artykuł O głowie św. Jakuba pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Hołd pruski oceniany jest bardzo skrajnie. Z jednej strony jako zamknięcie na drodze porozumienia i zgody „sprawy krzyżackiej” oraz podporządkowanie sobie władztwa krzyżackiego w Prusach, które generowało Polsce w przeszłości mnóstwo problemów.  Sławiono wspaniałomyślność króla, który rezygnował z rozlewu krwi, a jednocześnie wyrozumiale i honorowo potraktował wielkiego mistrza – swojego siostrzeńca. Z drugiej strony już współcześni Zygmuntowi traktowali te działania jako przejaw jego słabości i małej sprawczości, a z perspektywy czasu doszedł jeszcze zarzut krótkowzroczności.  Z perspektywy XIX wieku widać było bowiem wyraźnie konsekwencje Hołdu, a więc m.in. powstanie królestwa Prus, aktywnego w procesie unicestwienia Rzeczypospolitej w XVIII w.

W dniu 27 września 1772 r. w Wielkim Refektarzu malborskiego zamku odbyła się uroczystość hołdu, który był konsekwencją tych wydarzeń. Ludność ziem, które trafiły w granice Prus w wyniku I. rozbioru Polski miała złożyć cześć, uszanowanie i przysięgę wierności nowemu władcy, Fryderykowi II. Król osobiście do Malborka nie przybył, ale reprezentowali go generał-porucznik Otto Ludwig von Alt- Stutterheim i minister Jakob Friedrich von Rohd. Uroczystości nadano bardzo okazały kształt rozrzucając monety i rozdając okolicznościowe medale. Uczestniczyło w niej ok. 900 osób.

100 lat później położono kamień węgielny pod pomnik, którym miał upamiętnić wspomnianą uroczystość oraz fakt „powrotu ziem do Prus”. Odsłonięty w 1877 r. pomnik w sposób wizualny wyrażał podstawę polityki dynastycznej Hohenzollernów. Król stał a ramionach czterech wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Wśród nich znajdowała się postać Albrechta Hohenzollerna, ostatniego pruskiego wielkiego mistrza, a jednocześnie pierwszego księcia w Prusach. Pomnik nie przetrwał w całości, ale figura Albrechta, podobnie jak pozostałych wielkich mistrzów szczęśliwie ocalała i będzie częścią przygotowanej w Muzeum Zamkowym w Malborku wystawy „Hołd. 500. Historia-Kultura-Pamięć”.

Albrecht jest łącznikiem między średniowieczną historią zakonu krzyżackiego a nowożytną historią księstwa, później królestwa Prus, a wreszcie cesarstwa niemieckiego.  Z kolei dokonana przez niego sekularyzacja władztwa krzyżackiego w Prusach, traktat krakowski i hołd złożony Zygmuntowi I. stanowi klucz do zrozumienia dziejów zamku w Malborku w okresie po 1772 r. Zamek został bowiem przez nowe władze pruskie najpierw zdewastowany poprzez prace adaptacyjne na rzecz wojska, a później z owych zniszczeń odbudowany. Odbudowywano zamek w formie średniowiecznej, ale w kostiumie krzyżackim kryć się miały idee istotne dla panującej w Prusach dynastii. Hohenzollernowie, a zwłaszcza Wilhelm II w Krzyżakach widzieli swoich poprzedników – Niemców, którzy nieśli na podbijane ziemie cywilizację i kulturę i którzy na opanowanych terenach stworzyli wzorcowe, wręcz nowożytne „państwo”. Bez pytania o zgodę istniejącego wciąż zakonu krzyżackiego uczynili z jego historii i dorobku czynnik legitymizujący ich władzę w Prusach. W odbudowywanym zamku symbolika cesarska mieszała się z zakonną, a w czasie różnych uroczystości posuwano się nawet do tego, aby przebierać miejscowy regiment piechoty w stroje zakonne. To bardzo proste połączenie: Krzyżak-Prusak-Niemiec miało swoje bolesne konsekwencje w procesie adaptacji dziedzictwa pokrzyżackiego po II wojnie światowej.  W pełni uzasadnione było pytanie, dlaczego odbudowywać zniszczony w 60 % zamek w Malborku, tak bardzo nasycony antypolską ideologią Hohenzollernów? Kiedy zapadła w końcu pozytywna decyzja zamek „przygotowano” do dalszego funkcjonowania usuwając wszelkie ślady niemczyzny i wywożąc niemal wszystkie zachowane artefakty. Dziś oglądamy zamek, gdzie znowu odsłonięto wszystkie polichromie ścienne, także te z czasów pruskich, przywrócono zachowane wyposażenie, poszukiwane i badane są zabytki rozproszone po 1945 r. Malbork to dziś miejsce, gdzie opowiada się pełną historię zamku i dyskutuje o ważnych momentach związanych z historią warowni i jej pierwszych gospodarzy – takich, jak Hołd pruski roku 1525.

Pomnik Fryderyka Wielkiego na Przedzamczu zamku w Malborku. Na dole po prawej figura Albrechta. Archiwum MZM

Artykuł ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”, nr 85 (11.04. 2025 r.), Rzecz o Historii, s. J5.

Artykuł Krzyżacki zamek Hohenzollernów pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Myślę, że nie trzeba nikogo przekonywać, że Hołd pruski roku 1525 to jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, Niemiec, jak też zakonu krzyżackiego, które ma swoje trwałe miejsce w polskiej tradycji narodowej i kulturze, jest jednym z filarów naszej narodowej tożsamości. To także świadectwo czasów i wydarzeń, które politycznie i cywilizacyjnie zmieniły ówczesny świat. Luterańskie księstwo, jakie wówczas powstało w Prusach zakończyło życie władztwa krzyżackiego, pruskiej gałęzi Zakonu. Całkowicie zależne od Polski, ale niezależne już od cesarstwa i papiestwa, w którego stolicy powstał wspaniały ośrodek humanizmu, gdzie w XVI wieku drukowano więcej polskojęzycznych książek niż w całej Rzeczypospolitej, a były wielki mistrz zasłynął jako bibliofil, mecenas sztuki i nauki. Konsekwencją tych wydarzeń było m.in. powstanie w Królewcu znakomitego uniwersytetu nazwanego na cześć fundatora „Albertyną”. W ujęciu ówczesnych humanistów Hołd pruski był triumfem pokoju nad wojną, wyrazem prawdziwej wielkości króla Zygmunta I., choć politycy byli nieco innego zdania. Jest to wydarzenie skrajnie oceniane, mające swoich apologetów, jak i zawziętych krytyków. Ale czyż tam, gdzie pojawia się zakon krzyżacki widziany w kontekście stosunków polsko-niemieckich nie jest tak niemal zawsze?  Dlatego, choć miejsce centralnych obchodów „Hołdu” wydaje się na pierwszy rzut oka nieoczywiste, to tu właśnie, korzystając z pretekstu „okrągłej” rocznicy powinniśmy przypominać, analizować i reinterpretować te wydarzenia. Byłem o tym przekonany od dawna, a kierownictwu naszego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zarówno poprzedniemu, jak i obecnemu wdzięczny jestem za zaufanie. Z kolei za uznanie tej decyzji i nieustanne wspieranie projektu dziękuję obecnym na Sali dyrektorom muzeów i instytucji nauki i kultury, z dr Pauliną Florjanowicz, dziś dyrektorką Narodowego Instytutu Muzeów na czele. Z licznej grupy wymienię tylko: prof. Andrzeja Szczerskiego, dyrektora Muzeum Narodowego w Krakowie, dyrektorów wawelskich: prof. Andrzeja Betleja i Pawła Orkisza, Tomasza Łęckiego, dyrektora Muzeum Narodowego w Poznaniu, Piotra Żuchowskiego, dyrektora Muzeum Warmii i Mazur oraz dyrektorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, dr. Krzysztofa Nierzwickiego oraz dr Milenę Śliwińską, których decyzje zaakceptowane być musiały przez władze rektorskie, w tym obecną tu Panią prorektor prof. Joannę Kucharzewską.

Szanowni Państwo!

W dniu 27 września 1772 r. w Wielkim Refektarzu malborskiego zamku odbyła się uroczystość hołdu, która była daleką i smutną konsekwencją wydarzeń roku 1525.   Ludność ziem, które trafiły w granice Prus w wyniku I. rozbioru Polski złożyła cześć, uszanowanie i przysięgę wierności nowemu władcy, Fryderykowi II, na ręce jego przedstawicieli.

100 lat później położono kamień węgielny pod pomnik, którym miał upamiętnić wspomnianą uroczystość oraz fakt „powrotu tych ziem do Prus”. Odsłonięty w 1877 r. monument w bardzo czytelny sposób wyrażał założenia polityki dynastycznej Hohenzollernów. Król stał na ramionach czterech wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Wśród nich znajdowała się postać Albrechta Hohenzollerna, ostatniego pruskiego wielkiego mistrza, a jednocześnie pierwszego księcia w Prusach. Pomnik nie przetrwał w całości, ale figura Albrechta, podobnie jak pozostałych wielkich mistrzów, szczęśliwie ocalała i jest częścią przygotowanej w Muzeum Zamkowym w Malborku wystawy „Hołd 500. Historia-Kultura-Pamięć”.

Wielki mistrz, a później książę Albrecht jest „łącznikiem” między średniowieczną historią zakonu krzyżackiego a nowożytną historią księstwa, później królestwa Prus, a wreszcie cesarstwa niemieckiego. Z kolei dokonana przez niego sekularyzacja władztwa krzyżackiego w Prusach, traktat krakowski i hołd złożony Zygmuntowi I. stanowi klucz do zrozumienia dziejów zamku w Malborku w okresie po 1772 r. Zamek został bowiem przez nowe władze pruskie najpierw zdewastowany poprzez prace adaptacyjne na rzecz wojska, a później z owych zniszczeń odbudowany. Odbudowywano zamek w formie średniowiecznej, ale w kostiumie krzyżackim. Hohenzollernowie, a zwłaszcza Wilhelm II w Krzyżakach widzieli swoich poprzedników – Niemców, którzy nieśli na podbijane ziemie cywilizację i kulturę i którzy na opanowanych terenach stworzyli wzorcowe, wręcz nowożytne „państwo”. Bez pytania o zgodę istniejącego wciąż zakonu krzyżackiego uczynili z jego historii i dorobku czynnik legitymizujący ich władzę w Prusach. W odbudowywanym zamku symbolika cesarska mieszała się z zakonną.

To bardzo proste połączenie: Krzyżak-Prusak-Niemiec miało swoje bolesne konsekwencje w procesie adaptacji dziedzictwa pokrzyżackiego po II wojnie światowej.  W pełni uzasadnione było pytanie, dlaczego i po co odbudowywać zniszczony w 60 % zamek w Malborku, tak bardzo nasycony antypolską ideologią Hohenzollernów? Kiedy zapadła w końcu pozytywna decyzja, zamek „przygotowano” do dalszego funkcjonowania usuwając wszelkie ślady niemczyzny i wywożąc niemal wszystkie zachowane artefakty.

Dziś oglądamy zamek, gdzie znowu odsłonięto polichromie ścienne, także te z czasów pruskich, przywrócono zachowane wyposażenie, poszukiwane i badane są zabytki rozproszone po 1945 r. Malbork to dziś miejsce, gdzie opowiada się pełną historię zamku i dyskutuje o ważnych momentach związanych z historią warowni i jej pierwszych gospodarzy – takich, jak Hołd pruski roku 1525, którego dalekie konsekwencje widzimy do dziś, nawet w tej Sali, gdzie się obecnie znajdujemy. W 1910 r., kiedy cesarz Wilhelm II wydawał tu ucztę pełna była dekoracji związanych z polityką dynastyczną Hohenzollernów – dziś jest to piękne, choć całkowicie neutralne w swojej wymowie pomieszczenie.

Wierzę, że otwierana dziś wystawa i związany z nią program popularyzatorsko-edukacyjny, a także majowa międzynarodowa konferencja naukowa pomogą nam wszystkim w pełni zrozumieć to, co wydarzyło się w roku 1525, genezę i konsekwencje Hołdu pruskiego.

Życzę Państwu miłego popołudnia i dziękuję za uwagę.

Janusz Trupinda/Otwarcie wystawy „Hołd 500. Historia-kultura-pamięć” 8 kwietnia 2025 r.

Artykuł Kilka myśli na otwarcie wystawy „Hołd 500. Historia-Kultura-Pamięć”. pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Awers medalu 1794-1994

Rewers medalu 1794-1994

Artykuł Tablica nr 3 – Medal pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Kamień z tablicą jest dla mnie absolutnym centrum zamku, kluczem do zrozumienia jego historii, symbolem walki z czasem i nieuchronnością procesów dziejowych oraz wydarzeń, które przynosiły warowni nad Nogatem zniszczenie i szkody. Od 230 lat są one usuwane, zamek jest konserwowany, odbudowywany i rewitalizowany, a zajmują się tym kolejne pokolenia konserwatorów, naukowców, pracowników Muzeum Zamkowego i współpracujących z nim firm. To jest ich pomnik.

Warto dodać w tym miejscu, że w roku 1994 zamek został wpisany listę Pomników Historii, czyli najważniejszych zabytków polskich, w tym także roku przypadał piękny jubileusz 40-lecia Koła Przewodników Malborskich, upowszechniającego nie tylko historię zamku, ale także dorobek malborskich konserwatorów. Wierzę, że przewodnicy nie omijają kamienia, w którym zapisana jest historia zamku.

Tablica odsłonięta w 1994 r.

Artykuł Tablica nr 3 – konserwatorzy zamku Malbork pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Zdarzyło się jesienią, że król krakowski pojawił się w Malborku u mistrza, by wybadać stan ojczyzny. I mistrz go przyjął, jak przystało na króla. Uczcił i otworzył piwnice, kuchnie, a także służył potrzebnymi [rzeczami] jemu i jego koniom. I przebywał tam trzy dni i razem się radowali. Prócz tego poprosił mistrza o [coś] wielkiego, o ile spodoba się panom, mianowicie chętnie zobaczyłby dom nad pokojami itd. Kazał więc mistrz wszystko otworzyć . Przydzieliwszy swojego kompana, nakazał mu pójść z królem i wszystko pokazać. Gdy te [rzeczy] obejrzał, powiedział poważnie mistrzowi: „Panie, niemal zostałbym zdradzony i znam zdrajców. Miałem się z wami spierać, bo mówili, że brak wam żywności. Lecz widzę coś wręcz przeciwnego i obfitość rzeczy itd. Nie chcę się z wami spierać …

 Czcigodni Jubilaci!

Cytowana wzmianka z krzyżackiej kroniki Wiganda z Marburga jest pierwszym świadectwem oprowadzania po naszym zamku. Ma ono więc długą, jeszcze średniowieczną tradycję. Wasz Jubileusz zatem, choć zacny, jest w tym kontekście może jedynie zakończeniem wieku dziecięcego. Zwrócić chciałbym także uwagę, że wielki mistrz przydzielił królowi Kazimierzowi jako przewodnika swojego kompana, a więc osobę, która znajdowała się w jego otoczeniu i do której miał zaufanie. Wiedział, że pokaże on zamek godnie i właściwie. Owego kompana, którym był prawdopodobnie Erwin von Krustele uznać można za pierwszego przewodnika malborskiego – Waszego poprzednika.

Zwracam uwagę na to zaufanie, bowiem tradycję tą utrzymujemy do dziś – nikt nie może oprowadzać po zamku dopóki nie przejdzie kursu i nie zda egzaminów. Otrzymywany przez nowych przewodników certyfikat jest nie tylko potwierdzeniem wiedzy i umiejętności, ale także świadectwem zaufania, jakim dyrektor Muzeum obdarza przewodnika, któremu powierza zamek i jego gości.

Według „Słownika języka polskiego” przewodnik to ten, kto prowadzi, wskazuje kierunek, wyznacza i wskazuje drogę. To także ten, który nadaje kierunek czyjejś działalności, przywódca, mistrz. W naszym, zamkowym znaczeniu to zatem ktoś, kto prowadzi zwiedzających przez zawiłości topograficzne naszego zamku oraz meandry jego historii. Kto dba o bezpieczeństwo zwiedzających, ich komfort, objaśnia znaczenia, przekazuje wiedzę oraz demontuje stereotypy, mity czy legendy. To zatem TEN, KTÓRY WIE – MISTRZ DROGI, MISTRZ OPOWIEŚCI.

To praca wymagająca ciągłego rozwoju, dużej dyscypliny i odpowiedzialności. Malbork należy do najlepiej przebadanych zabytków, posiadających olbrzymią literaturę przedmiotu, do której co roku przychodzą nowe pozycje, za co jestem w jakiej części odpowiedzialny. A malborski przewodnik musi być ze wszystkim na bieżąco. Zwiedzający pod opieką swojego Mistrza powinni być bezpieczni, a jednocześnie możliwie najlepiej poinformowani – oglądają zamek Malbork oczyma przewodnika.  Z naszych badań wynika, że przeciętny zwiedzający przyjeżdża do Malborka raz lub dwa razy w życiu. To, co tu usłyszy i zobaczy pozostaje w jego umyśle często na całe życie, kształtując jego myślenie o ważnej części historii Polski, czy Europy. Co więcej wywozi stąd wrażenie o zamku i pracujących tu ludziach, które żyje w nim bardzo długo. Ważna jest zatem postawa, kultura osobista, uczciwość, wiedza, warsztat zawodowy. Bo bycie przewodnikiem, choć podobno może nim być każdy, to dla wielu z Was zawód, a na pewno powołanie. „Powołanie” z kolei, i tu znowu odwołam się do Słownika naszego pięknego języka to skłonność, zdolność, zamiłowanie do czegoś, przeświadczenie o tym, że pewien zawód, droga życiowa, są dla danej osoby najwłaściwsze. Osoba powołana do przewodnictwa to nie tylko uprawniona do oprowadzania, ale „fachowa, właściwa, znająca się na rzeczy”.

Można by stwierdzić, że to ogólniki, że to tylko zabawa słowna. A jednak … W naszym przypadku przybiera to bardzo konkretną postać. Mamy bowiem do czynienia z obiektem niezwykłym, o bardzo skomplikowanej historii, obarczonej szeregiem znaczeń daleko wykraczających poza historię: mitów, legend, symboli, stereotypów, propagandy politycznej, bajek, czy czasem zwyczajnych bredni. Zamek Malbork to nie tylko klucz do historii Europy, a może i świata albo cywilizacji zachodniej, ale także potężny symbol, który przez wieki dzielił narody, a który dziś może łączyć, jeżeli pozna się jego prawdziwą, obiektywną historię.  Wiedza może być przekleństwem, ale na pewno wyzwala. Jak pokazuje historia z ignorancji rodzą się demony i zło. Na pewno czynnikiem sprzyjającym jest uniwersalne piękno architektury, która zachwyca wszystkich. Ona łagodzi spory, wygasza emocje. Tak często, my mający przywilej codziennej bytności na zamku jej nie zauważamy, ale dobrze ją widzą nasi goście. Naszą rolą jest im to pokazać i nie przeszkadzać w kontemplacji.

Wspomniałem o przywileju pracy w zamku i dla zamku. Tak, to przywilej, który łączy Was, malborskich przewodników i nas, etatowych pracowników Muzeum Zamkowego. To także pomost łączący nas z tymi, którzy byli tu przed nami.

W dniu 8 kwietnia 1954 r. powstało Koło Przewodników Malborskich, co zostało poprzedzone krótkim kursem przygotowawczym. Uprawnienia uzyskało 11 osób i to oni założyli Koło. Byli to: Mieczysław Balawender, Stefan Dubyna, Antoni Franaszek, Henryk Kazimierkiewicz, Feliks Kozłowski, Aleksandra Miłoszewska, Heliodor Ofierzyński, Gerard Pawlak, Jan Podlewski, Julian Sibiga, Antoni Wójcicki.  To oni właśnie, w bardzo trudnych czasach, wzięli odpowiedzialność za udostępnianie zamku coraz liczniejszym turystom, zbieranie funduszy na prace naprawcze, wreszcie za organizację zbliżającej się 500. rocznicy, jak to wówczas mówiono, powrotu zamku do Macierzy, a więc przejęcia warowni przez króla Kazimierza Jagiellończyka w 1457 r. Wkrótce potem rozpoczął działalność Społeczny Komitet Odbudowy Zamku, który z czasem przekształcił się w Towarzystwo Opieki nad Zamkiem (1965). Komitet a później Towarzystwo długie lata wspierały powstałe w 1961 r. Muzeum Zamkowe finansując odbudowę zamku i zakup potrzebnych materiałów, w tym muzealiów – aż 90 % muzealiów prezentowanych w 1964 r. w Muzeum zostało zakupionych ze środków SKOZ!  Prowadzono także szereg działań, m.in. popularyzatorskich, organizowane były czyny społeczne – słowem działano na rzecz zamku. Warto podkreślić, że aktywność społeczna od początku stanowiła zaplecze Muzeum Zamkowego. Przykładów można by wskazać wiele, choć pewne wystarczy odwołać się do historii najnowszej, kiedy powstała z inicjatywy członków Koła Przewodników Fundacja „Mater Dei”, zbierała fundusze i propagowała ideę odbudowy figury Madonny na wschodnim szczycie kościoła zamkowego. To działanie zwieńczone rekonstrukcją Madonny i odbudową kościoła na Zamku Wysokim na trwale zapisało się w historii zamku. Dziś jeszcze spotkam się z podobnymi ludźmi idei, skupionymi w zamkowej grupie wolontariuszy „in omnibus”, którzy także społecznie angażują się w pomoc Muzeum. Takich osób jest wokół nas dużo więcej.

Historia Koła Przewodników Malborskich nie tylko jest bardzo związana z historią zamku i Muzeum, ale dla mnie jest wręcz częścią historii tego miejsca po 1945 r. Przyszli członkowie Koła pomagali w zabezpieczaniu ruin, odgruzowaniu, oprowadzali turystów po zamku jeszcze przed 1954 r. i wynikało to z potrzeby serca, z przekonania, że tak trzeba.  Zamek był częścią życia tych ludzi, jak też jest częścią życia wielu z nas. To właśnie tu dokonał się proces opisywany dziś w literaturze naukowej jako adaptacja obcego dziedzictwa. Zamek, tak silnie nacechowany ideologią pruską i nazistowską, będący symbolem „Kulturkampfu’ i antypolskiej polityki pruskich zaborców i hitlerowskich najeźdźców został uratowany przez skrzywdzonych wojną Polaków z Kresów Wschodnich, Wołynia, Polski południowej.  Inteligencja i ludzie świadomi widząc zrujnowaną gigantyczną budowlę potrafili wznieść się ponad nienawiść i poświęcali życie, działając na rzecz uratowania zrujnowanego zamku i jego odbudowy, co nie było wtedy takie oczywiste. To nie było ich dziedzictwo, było wrogie i emocjonalnie nacechowane – swoje musieli pozostawić często już poza nową wschodnią granicą Polski Ludowej, ale mimo to uznali je swoje. Muzeum Zamkowe jest zorganizowanym strukturalnie przedłużeniem tego strumienia energii, który bije od osób zafascynowanych zamkiem, a których wielu wywodzi się z Koła Przewodników.  To wielki powód do radości, ale też i do dumy. Jesteśmy wdzięcznym kontynuatorem tamtego powojennego zapału i aktywności. Potwierdzeniem tego jest sformułowana przez nas w 2018 r. misja:

Muzeum Zamkowe w Malborku opowiada historię zamków w Malborku, Kwidzynie i Sztumie oraz chroni związane z nimi dziedzictwo kulturowe.

Zwróćcie proszę uwagę na słowo „opowiada” – w zasadzie, choć różnymi środkami my-muzealnicy i Wy-przewodnicy robimy to samo.

Współpracujemy od wielu już lat, w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej. W międzyczasie zmienił się ustrój, runęła żelazna kurtyna i tzw. blok wschodni, zjednoczone zostały Niemcy. Przeżylismy pandemię, a teraz z bliska obserwujemy wojnę.  Inni są zwiedzający zamek goście, pracownicy zamku i sami przewodnicy. Nowe uregulowania prawne wymusiły komercyjny rodzaj współpracy Koła z Muzeum. Ciągle jednak staramy się wypracować drogę pośrednią, spełniającą z jednej strony twarde warunki zamówień publicznych, a jednocześnie nawiązującą do organicznego nieomal związku Muzeum i przewodników malborskich, do tej jakże bogatej tradycji naszej współpracy, która mimo różnych momentów lepszych i gorszych trwa nieprzerwanie od tak wielu lat i  wydaje się, że … trwać będzie nadal.  W moim najgłębszym przekonaniu zamek Malbork nie może istnieć bez przewodnictwa. Pielęgnować tą tradycję współpracy, wypełniać ją treścią, reinterpretować w kolejnych latach to nasze wspólne wielkie zobowiązanie. W końcu wszyscy jesteśmy członkami długiej sztafety gospodarzy tego miejsca, pokoleń ludzi, którzy oddali mu swoje dusze, umysły, a nierzadko zdrowie i życie, małymi cegiełkami w murach największego i najpiękniejszego zamku świata. Niech nie przestanie nas on nigdy zadziwiać i zachwycać. Bądźcie dla naszych gości prawdziwymi MISTRZAMI. Niech za Waszą przyczyną choćby w części podzielą nasz zachwyt i fascynację tym niesamowitym miejscem na ziemi.

[wygłoszono 12 października w czasie uroczystości 70-lecia Koła Przewodników Malborskich].

Artykuł Być przewodnikiem malborskim… pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Następna agresywna i antypolska ideologia narodowo-socjalistyczna wpisała się w to negatywne postrzeganie zamku zamieniając go w miejsce budujące umiłowanie führera i głoszonych przez niego poglądów oraz kształtujące w kolejnych pokoleniach narodu niemieckiego uczucie nienawiści do wszystkiego, co nie niemieckie, czy jak pisano „aryjskie”. Zamek stał się widownią spotkań urzędników NSDAP, wojska i licznych organizacji, miejscem masowo odwiedzanym przez niemieckie wycieczki. Oglądali oni dziedzictwo Krzyżaków jako tych, którzy rozpoczęli kolonizację ziem wschodnich i których dzieło kontynuowane było przez Prusaków oraz nazistów. Konserwator zamku, dr Bernhard Schmid pisał w 1942 r.:

„To nie ustrój ani zakonna wspólnota jako taka tworzyły wielkie rzeczy, ale obdarzeni przez Boga wodzowie, którzy mimo restrykcyjnej reguły zakonnej stworzyli i utrzymali niemieckie państwo nad Wisłą. Skoro ci ludzie przez wieki nosili sztandary zakonne, to my musimy okazywać wdzięczność Zakonowi. Pierwsze 300 lat historii Prus jest nie do pomyślenia bez Zakonu, ale to nie ustrój, ale dzieło Zakonu jest dla nas przykładem, dziedzictwem, które musimy chronić”.

Trzy lata później zamek legł w gruzach, a jego zniszczenia szacujemy na blisko 60%. Wspomniane przez Schmida dziedzictwo nie zostało ochronione.  Obsadzony wojskiem i broniony zamek stał się celem ostrzału Armii Czerwonej i niemal unicestwiony. Wraz z wycofaniem się wojsk niemieckich w jego historii rozpoczął się nowy okres. Znalazło to swoje odzwierciedlenie na opisywanym przez nas kamieniu, gdzie pojawiła się nowa tablica:

WYZWOLICIELOM MALBORKA

ŻOŁNIERZOM NIEZWYCIĘŻONEJ

ARMII RADZIECKIEJ KTÓRZY

PRZYWRÓCILI POLSCE JEJ

PRASTARE ZIEMIE

CZEŚĆ I CHWAŁA!

26 I 1945  1 IX 1945

Zamek trafił w ręce polskie, ale nie uwolnił się od ideologii.

Tablica poświęcona Armii Czerwonej – zbiory MZM

Artykuł Tablica nr 2 – Armia Czerwona pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Studiował na uniwersytecie w Królewcu, później dużo podróżował, był doświadczonym urzędnikiem, dobrym organizatorem i wybitnym lokalnym politykiem. Pracował w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, był prezydentem Policji w Gumbinnen (obecnie Gusiew), honorowym obywatelem Królewca i Wrocławia. W latach 1815-1824 pełnił urząd nadprezydenta prowincji Prusy Zachodnie z siedzibą w Kwidzynie, a później prezydenta całej prowincji pruskiej, z siedzibą w Królewcu. W 1840 r. otrzymał tytuł ministra stanu. Dwukrotnie żonaty (Lydia i Amalia), z których to małżeństw miał sześciu synów i pięć córek.

Tablica nr 1 – Theodor von Schön. Źródło: Marienburg Baujahr, 1908 – zbiory MZM

Tablica jednak poświęcona jest Schönowi jako temu, który uratował Malbork („Retter”). W jaki sposób to uczynił? U podstaw legło to, co u wielu z nas – fascynacja tym wyjątkowym miejscem. Zamek odwiedził w 1815 r., a po wizycie pisał: powinniśmy to jedno z największych dzieł sztuki w jego dawnej formie przekazać naszej ojczyźnie jako piękny pomnik. Warownia nie przedstawiała się bowiem najlepiej, zrujnowana i przebudowana przez wojsko pruskie oraz zdewastowana przez wojska napoleońskie. Wprawdzie dzięki rozkazowi gabinetowemu króla Prus Fryderyka Wilhelma III z 1804 r. nie dokonywano już dalszych rozbiórek i przebudów, ale nie podejmowano także działań naprawczych i restauratorskich. I na tym właśnie polegają zasługi Schöna. To on spowodował, że w 1817 r. rozpoczęła się odbudowa zamku, który stać się miał według jego wizji pruskim pomnikiem narodowym, odgrywającym istotną rolę w budowaniu tożsamości narodowej Niemców po kongresie wiedeńskim. Zaangażował do tego i natchnął do działania wielu wybitnych specjalistów. Prace w zamku nadzorował aż do śmierci. Wprawdzie  w 1842 r. przeszedł na emeryturę i wycofał się z życia publicznego, ale na osobistą prośbę króla kontynuował dzieło odbudowy malborskiej warowni. Otrzymał nawet honorowy tytuł zamkowego burgrabiego („Burggraf”). Tytuł ten także umieszczony został na tablicy.

Dzięki jego m.in. pracy zdewastowany zamek nabrał nowego blasku, a śmierć Schöna wyznacza symbolicznie koniec pierwszego okresu odbudowy, zwanego później romantycznym lub teatralnym. W 1882 r. do dzieła z zupełnie innymi założeniami, choć podobnymi fascynacjami przystąpił Conrad Steinbrecht.

Kamień na dziedzińcu Zamku Średniego. Źródło: Marienburg Baujahr 1908 – zbiory MZM

Artykuł Tablica nr 1 – Theodor von Schön pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

równy samemu sobie

pilnujący swych granic

wypełniony dokładnie kamiennym sensem

o zapachu który niczego nie przypomina

niczego nie płoszy nie budzi pożądania

jego zapał i chłód

są słuszne i pełne godności

czuję ciężki wyrzut

kiedy go trzymam w dłoni

i ciało jego szlachetne

przenika fałszywe ciepło

Kamyki nie dają się oswoić

do końca będą na nas patrzeć

okiem spokojnym bardzo jasnym

Zbigniew Herbert, Kamyk

Jak to mawiano w średniowieczu Ex luto Marienburg – z błota powstał Malbork, czyli z gliny, a właściwie z wypalonej i uformowanej gliny, czyli cegły. Jeżeli jednak przyjrzeć się bliżej zamkowym murom, to nie sposób nie dostrzec kamiennych fundamentów, na których opierają się potężne ceglane mury. Fundamenty wykonane z kamieni większych i mniejszych (którymi wyrównywano poziomy), kamieni polnych, takich, o których pisał poeta. Jest jednak w zamku kamień szczególny, nieprzypadkowo umieszczony w centrum zespołu zamkowego, obdarzony nie tylko „kamiennym”, ale także i historycznym sensem. Stoi pełen godności, spokojny, obserwując miliony przechodzących ludzi, kolejne metamorfozy zamku, różnego rodzaju wydarzenia i zdarzenia, a i pewnie podśmiewując się po cichu z naszej, ludzkiej walki z czasem. Bo przecież wciąż walczymy z nieuchronnym starzeniem się murów, całej tej skomplikowanej infrastruktury, naprawiając ją, konserwując, odbudowując. A on jest przecież „stworzeniem doskonałym”, niezmiennym, „nie dającym się oswoić”, choć …

Transport kamienia na dziedziniec Zamku Średniego. Źródło: Marienburg Baujahr 1908, zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku

Pojawił się w zamku we wrześniu 1902 r., a w roku 1908 ustawiono go na dziedzińcu Zamku Średniego. Niestety, w całości nie zmieściłby się w przejeździe bramnym, więc w miejscu znalezienia go, w okolicy Skarszew, rozłupano go. Do Malbork przyjechała jedynie trzecia część, ale i tak jest imponujący: 2,95 x 1,30 x 1,50 m! Od razu obdarzono go znaczeniem – tablicą.  Stał się pomnikiem, miejscem pamięci w miejscu pamięci. To była pierwsza tablica, ale nie ostatnia. Wrócimy do nich.

Artykuł Kamień pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.