„Ukrzyżowanie” nad wejściem do pomieszczenia pod wieżą / wielkiej zakrystii – 1893: Źródło: Marienburg Baujahr / zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku

W  XIX w. powszechnie uważano, że Werner zginął na Zamku Wysokim i w tym właśnie miejscu wykonano wspomniane malowidło. Przedstawiało Ukrzyżowanie, a pod nim umieszczono dwie tarcze herbowe w pokłonie heraldycznym z herbami: urzędowym wielkiego mistrza i rodowym Wernera von Orseln. Analogiczne przedstawienie widzimy w tzw. kapitularzu w odniesieniu do wielkiego mistrza Luthera, księcia brunszwickiego. Wykonano też stosowną inskrypcję, nawiązującą do niemieckiej redakcji kroniki Dusburga autorstwa Mikołaja Jeroschina:
O we o we o we und ach
Johann von Eindorf das verbrach
Daz er ein mensche sunder ere
Den homeister Wernhere
Von Orsele zu tode stach
Zwischen sinen knechten ach
In dem cruzegange
Dar er nach dem gesange
Der vesper uz der kirchen trat
Und ir starb ouch an der stat
Got lase des todes pin
Sten vor alle die sunde sin
Inskrypcję przytacza w sowim przewodniku po zamku Wilhelm Schwandt.
Polichromia przetrwała wojnę, widoczna była jeszcze w latach 60-tych po czym zniknęła.

Polichromia, mimo koszmarnych zniszczeń dachu nad krużgankiem północnym zachowana w dobrym stanie – prawdopodobnie rok 1947

Przez długi czas uważaliśmy, że została zniszczona, ale … wykonana w ubiegłym roku odkrywka pokazała, że przynajmniej częściowo mogła się zachować. Na zdjęciu widać fragment herbu Wernera von Orseln. Jaka część polichromii upamiętniającej jego śmierć ocalała, w jakim jest stanie? To pytania, z którym weszliśmy w bieżący rok i na które będziemy mogli odpowiedzieć jesienią. Na pewno odsłonimy wszystkie fragmenty, jaki zachowały się na ścianie.

Fragment tarczy herbowej z herbem rodowym Wernera von Orseln. Stan – grudzień 2025 r.

Artykuł Tajemniczy ślad śmierci mistrza Wernera pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Po II wojnie światowej zamek malborski znalazł się w próżni. Władze centralne nie bardzo wiedziały, co zrobić ze zrujnowaną w 60 % warownią. Odbudowywać, czy nie? A jeżeli tak, to z jakim przeznaczeniem? Pytania te oscylowały nie tylko wokół kwestii finansowych, czy organizacyjnych. Równie ważne było ideologiczne nacechowanie zamku, jego antypolska historia, co w latach powojennych miało (i nadal ma) olbrzymie znaczenie. To miejsce związane z pruską ideologią narodową i otwarcie wyrażanymi antypolskimi poglądami, czy miejsce nazistowskich zgromadzeń i uroczystości. Nie należy oczywiście zapominać o pierwszych gospodarzach zamku, których władcze ambicje znalazły tutaj swój wyraz. To wszystko powodowało, że po wywiezieniu wszystkich cennych artefaktów z Malborka i zlikwidowaniu Oddziału Muzeum Wojska Polskiego (1950) wątpliwości wróciły i stały się jeszcze bardziej palące, bowiem techniczny stan zamku systematycznie się pogarszał, a ocalały resztki dekoracji i wyposażenia były szabrowane. W tej sytuacji znaleźli się jednak ludzie, którzy rozpoczęli walkę o uratowania zamku, widząc w nim nie zabytek wrogiej Polsce ideologii, ale wyjątkowe dobro kultury. Warto podkreślić, że nie byli to autochtoni a ludzie pokiereszowani przez wojnę, przesiedleni do Malborka z Wołynia, kresów wschodnich, czy południowej Polski. Miel pełne prawe odrzucić nieswoje dziedzictwo. Tymczasem rozpoczęli akcję porządkowania terenu zamku, odgruzowywania, powołali już w 1954 r. Koło Przewodników i udostępniali zespół zamkowy wszystkim chętnym. To byli ochotnicy, społecznicy pracujący pod kierunkiem konserwatorów, z których można wymienić naszą malborską legendę – inż. Macieja Kilarskiego. Na marginesie to właśnie on wykonał jedyne zdjęcie głowy przed kradzieżą, koronny dowód, że w 1957 r. była ona jeszcze w Malborku. To właśnie Ci, bezimienni ludzie cegła po cegle, kamień po kamieniu odgruzowywali zamek, wyciągali detal architektoniczny, elementy wystroju i segregowali. Pracowali w trudnych, polowych warunkach, społecznie. Odnaleźli także, niestety w dwóch częściach figurę św. Jakuba i przygotowali ją do scalenia. Kradzież głowy był policzkiem dla tych ludzi i nas wszystkich, którzy uważamy się za ich następców i spadkobierców.

Kiedy w 1990 r., na norymberskiej wystawie z okazji 800-lecia powstania zakonu krzyżackiego głowa „spotkała się” z innymi, ocalonymi elementami wystroju architektonicznego (m.in.  inną, kompletną figurą apostoła) był dla wszystkich oczywiste, że powinna wraz z nimi wrócić do Malborka.  Tak się nie stało. Próbowaliśmy wszystkiego: kontaktów prywatnych i zawodowych, przytaczaliśmy argumenty, muzealne i naukowe, jak też moralne. Wspierali nas w tym nasi niemieccy koledzy naukowcy, m.in. prof. Udo Arnold. Długo głównym argumentem przeciw było pozostawanie kościoła zamkowego w ruinie. Ale przecież kościół został odbudowany, a na ściany wróciły wszystkie elementy wyposażenia, w tym „okaleczona” figura św. Jakuba. Wszystkie argumenty były po naszej stronie, ale to niestety nie działało. Wobec fiaska naszych  starań w 2022 r. przekazaliśmy do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oficjalny wniosek restytucyjny. Trochę traciliśmy już nadzieję, ale rozmowy na wyższym szczeblu okazały się skuteczne i znalazły swój dość nagły finał.

Warto podkreślić, że odzyskanie głowy po blisko 70 latach to nie tylko wzbogacenie wystroju kościoła na Zamku Wysokim czy wydarzenie w sferze konserwatorskiej, muzealnej, czy naukowej. Przede wszystkim to w odpowiednich proporcjach akt sprawiedliwości dziejowej, przywrócenie honoru i godności tym wszystkim, którzy walczyli o uratowanie zamku i wciąż go odbudowują. Głowa stała się symbolem naszej bezradności wobec zła wojny i jej konsekwencji, ale także wyrachowania, cwaniactwa i złodziejstwa, niesprawiedliwości.   Odzyskanie głowy to nasz hołd dla naszych poprzedników, jasny sygnał, że ich trud i zaangażowanie nie poszły na marne. Powrót głowy przywraca nadzieję w sprawiedliwość, daje nam nową motywację do kontynuowania żmudnych badań proweniencyjnych, które z pomocą Ministerstwa Kultury prowadzimy systematycznie od 2018 r.

Bardzo dziękujemy wszystkim, którzy walczyli o powrót głowy i przyczynili się do pozytywnego finału, moim współpracownikom z Muzeum Zamkowego (aktualnym i byłym), Pani Dyrektor Elżbiecie Rogowskiej i jej zespołowi, władzom Ministerstwa Kultury (poprzednim i aktualnym), wreszcie Panu Premierowi i Panu Ministrowi Spraw Zagranicznych oraz ich zespołom. Głowa jest niewielka, ale sprawa bardzo istotna.

(Słowa wygłoszone w Zamku Królewskim w Warszawie podczas uroczystego przekazania głowy św. Jakuba Starszego w dniu 3 grudnia 2025 r. )

Zamek Wysoki, kościół zamkowy, ściana południowa, rzeźba św. Jakuba Starszego, stan przedwojenny. Źródło: K.H Clasen, Die mittelalterliche Bildhauerkunst …

Wydobyta z gruzów głowa św. Jakuba, Malbork, 1957 r.

Artykuł O głowie św. Jakuba pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Bywalcy zamku na pewno skojarzą, że tablica ta wisi dziś na murze koło Wieży i Domku Dietricha, czyli w południowo-wschodnim narożniku Zamku Wysokiego. Została tam umieszczona w 1994 r., kiedy trzy lata wcześniej pracownicy Działu Historii odnaleźli ją w pomieszczeniu gospodarczym na Zamku Średnim. Jest to wtórne miejsce eksponowania, bowiem pierwotne nie zostało dotychczas precyzyjnie określone. Dlaczego?

W Sprawozdaniu Towarzystwa Odbudowy i Upiekszania za rok znajdujemy informację, że tablica została umieszczona na krużgankach. Nie wiemy jednak w którym dokładnie miejscu? Tu potrzebujemy pomocy. Nie zachowało się bowiem żadne zdjęcie tablicy na krużgankach. Nie wiemy także kiedy została z krużganków usunięta. Ze starych „opowieści zamkowych” wiem, że tablica (nie wiadomo , czy ta sama?) wisiała w pierwszym przęśle krużganka w drodze na Gdanisko. To informacja oczywiście niepotwierdzona. Od którego miejsca możemy liczyć przęsła? Zapewne od głównego wejścia na krużganek, czyli od narożnika północno-zachodniego. Musiałaby zatem znajdować się gdzieś w okolicach wejścia do tzw. Kapitularza, co zgadzałoby się logistycznie z miejscem wspomnianej okolicznościowej ceremonii. Tylko dokładnie gdzie? Pewną kuszącą przesłanką jest wnęka znajdująca się w pierwszym przęśle krużganka zachodniego, bowiem tablica jest dość masywna i pewnie przeznaczona był do wmurowania, a nie zawieszenia (wtedy byłaby zapewne cieńsza). Sprawdzić należy zatem wymiary. Wnęka 210 x 69 x 23 (grubość), sama płyta jest mniejsza: 94 cm x 64 cm x13 cm(grubość). A więc nie pasuje, ale … jeżeli wnęka miała pomieścić dwie takie płyty? Wtedy byłoby możliwe, że wykonano jedną, a drugiej po prostu nie zdążono. Są to oczywiście domysły, brakuje dokumentacji, bowiem nie mamy żadnego zdjęcia tej części krużganków po 1932 r., kiedy teoretycznie powinna się tam znajdować. Druga wątpliwość to materiał z jakiego została wykonana zachowana tablica – jest cała z wapienia, nie ma tam śladu marmuru. Może zatem mówimy o jakiejś innej tablicy?

Niewiadomych jest dużo i w tym miejscu muszę się zatrzymać, prosząc o pomoc, uwagi, wskazówki.

Płyta upamiętniająca Conrada Steinbrechta na Zamku Wysokim

Artykuł Płyta upamiętniająca Conrada Steinbrechta pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Hołd pruski oceniany jest bardzo skrajnie. Z jednej strony jako zamknięcie na drodze porozumienia i zgody „sprawy krzyżackiej” oraz podporządkowanie sobie władztwa krzyżackiego w Prusach, które generowało Polsce w przeszłości mnóstwo problemów.  Sławiono wspaniałomyślność króla, który rezygnował z rozlewu krwi, a jednocześnie wyrozumiale i honorowo potraktował wielkiego mistrza – swojego siostrzeńca. Z drugiej strony już współcześni Zygmuntowi traktowali te działania jako przejaw jego słabości i małej sprawczości, a z perspektywy czasu doszedł jeszcze zarzut krótkowzroczności.  Z perspektywy XIX wieku widać było bowiem wyraźnie konsekwencje Hołdu, a więc m.in. powstanie królestwa Prus, aktywnego w procesie unicestwienia Rzeczypospolitej w XVIII w.

W dniu 27 września 1772 r. w Wielkim Refektarzu malborskiego zamku odbyła się uroczystość hołdu, który był konsekwencją tych wydarzeń. Ludność ziem, które trafiły w granice Prus w wyniku I. rozbioru Polski miała złożyć cześć, uszanowanie i przysięgę wierności nowemu władcy, Fryderykowi II. Król osobiście do Malborka nie przybył, ale reprezentowali go generał-porucznik Otto Ludwig von Alt- Stutterheim i minister Jakob Friedrich von Rohd. Uroczystości nadano bardzo okazały kształt rozrzucając monety i rozdając okolicznościowe medale. Uczestniczyło w niej ok. 900 osób.

100 lat później położono kamień węgielny pod pomnik, którym miał upamiętnić wspomnianą uroczystość oraz fakt „powrotu ziem do Prus”. Odsłonięty w 1877 r. pomnik w sposób wizualny wyrażał podstawę polityki dynastycznej Hohenzollernów. Król stał a ramionach czterech wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Wśród nich znajdowała się postać Albrechta Hohenzollerna, ostatniego pruskiego wielkiego mistrza, a jednocześnie pierwszego księcia w Prusach. Pomnik nie przetrwał w całości, ale figura Albrechta, podobnie jak pozostałych wielkich mistrzów szczęśliwie ocalała i będzie częścią przygotowanej w Muzeum Zamkowym w Malborku wystawy „Hołd. 500. Historia-Kultura-Pamięć”.

Albrecht jest łącznikiem między średniowieczną historią zakonu krzyżackiego a nowożytną historią księstwa, później królestwa Prus, a wreszcie cesarstwa niemieckiego.  Z kolei dokonana przez niego sekularyzacja władztwa krzyżackiego w Prusach, traktat krakowski i hołd złożony Zygmuntowi I. stanowi klucz do zrozumienia dziejów zamku w Malborku w okresie po 1772 r. Zamek został bowiem przez nowe władze pruskie najpierw zdewastowany poprzez prace adaptacyjne na rzecz wojska, a później z owych zniszczeń odbudowany. Odbudowywano zamek w formie średniowiecznej, ale w kostiumie krzyżackim kryć się miały idee istotne dla panującej w Prusach dynastii. Hohenzollernowie, a zwłaszcza Wilhelm II w Krzyżakach widzieli swoich poprzedników – Niemców, którzy nieśli na podbijane ziemie cywilizację i kulturę i którzy na opanowanych terenach stworzyli wzorcowe, wręcz nowożytne „państwo”. Bez pytania o zgodę istniejącego wciąż zakonu krzyżackiego uczynili z jego historii i dorobku czynnik legitymizujący ich władzę w Prusach. W odbudowywanym zamku symbolika cesarska mieszała się z zakonną, a w czasie różnych uroczystości posuwano się nawet do tego, aby przebierać miejscowy regiment piechoty w stroje zakonne. To bardzo proste połączenie: Krzyżak-Prusak-Niemiec miało swoje bolesne konsekwencje w procesie adaptacji dziedzictwa pokrzyżackiego po II wojnie światowej.  W pełni uzasadnione było pytanie, dlaczego odbudowywać zniszczony w 60 % zamek w Malborku, tak bardzo nasycony antypolską ideologią Hohenzollernów? Kiedy zapadła w końcu pozytywna decyzja zamek „przygotowano” do dalszego funkcjonowania usuwając wszelkie ślady niemczyzny i wywożąc niemal wszystkie zachowane artefakty. Dziś oglądamy zamek, gdzie znowu odsłonięto wszystkie polichromie ścienne, także te z czasów pruskich, przywrócono zachowane wyposażenie, poszukiwane i badane są zabytki rozproszone po 1945 r. Malbork to dziś miejsce, gdzie opowiada się pełną historię zamku i dyskutuje o ważnych momentach związanych z historią warowni i jej pierwszych gospodarzy – takich, jak Hołd pruski roku 1525.

Pomnik Fryderyka Wielkiego na Przedzamczu zamku w Malborku. Na dole po prawej figura Albrechta. Archiwum MZM

Artykuł ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”, nr 85 (11.04. 2025 r.), Rzecz o Historii, s. J5.

Artykuł Krzyżacki zamek Hohenzollernów pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Tymczasem publikuję słowa, które w czasie otwarcia padły ze strony Ministry Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Wielkiego Mistrza Zakonu Niemieckiego – patronki wystawy i członka komitetu honorowego w czasie otwarcia wystawy 8 kwietnia 1525 r. To także była szczególna chwila.

MINISTER KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
HANNA WRÓBLEWSKA

Szanowny Panie Dyrektorze,
Szanowni Państwo,

z wielką radością otwieramy dzisiaj w Muzeum Zamkowym w Malborku wyjątkową rocznicową ekspozycję pt. Hołd 500. Historia-Kultura. Pamięć”.

Malborskie Muzeum organizuje główne obchody rocznicowe związane z 500-leciem traktatu pokojowego z 1525 roku, zwanego „Hołdem pruskim” – jednego z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, które budowały narodową tożsamość i które rezonowało w wielu pokoleniach Polaków. Stąd też honorowy patronat Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nad wystawą.

Hołd pruski to oczywiście także część historii Europy oraz dzisiejszego zakonu krzyżackiego, którego wielki mistrz znalazł się w składzie Komitetu Honorowego wystawy.

Wnętrza Pałacu Wielkich Mistrzów stanowią godną oprawę dla eksponowanych dokumentów i innych artefaktów przedstawiających genezę i przebieg wydarzeń, których Hołd pruski był finałem. Prezentowane dzieła sztuki pozwolą nam przenieść się na wspaniały, pełen humanistycznych idei dwór księcia Albrechta Hohenzollerna – sygnatariusza traktatu krakowskiego, na mocy którego Prusy Zakonne stały się lennem Rzeczypospolitej. Ostatnia część ekspozycji znajduje się w monumentalnym wnętrzu Wielkiego Refektarza, zdobionym malowidłami historycznymi fundowanymi przez następców Albrechta gdzie będziemy mogli podziwiać dzieła wybitnych polskich artystów: Jana Matejki, Edwarda Dwurnika czy Tadeusza Kantora, którzy na sposób artystyczny mierzyli się z tematem Hołdu.

Zespołowi Muzeum Zamkowego w Malborku, wszystkim instytucjom i osobom prywatnym, które wsparły ten projekt serdecznie dziękuję, zaś Państwu życzę wspaniałych wrażeń podczas zwiedzania ekspozycji.

Hanna Wróblewska

Piotr Szpanowski, Zastępca Dyrektora Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w MKiDN odczytujący list Ministry Kultury

ZAKON NIEMIECKI BRACI I SIÓSTR Z DOMU NIEMIECKIEGO ŚW. MARYI W JEROZOLIMIE / WIELKI MISTRZ

Wielmożni, szanowni goście, drodzy przyjaciele historii i kultury, Panie i Panowie!
Z wielką przyjemnością i jednocześnie zadumą staję dziś przed Państwem w tym historycznym miejscu, jakim jest Malbork/Marienburg, aby wspólnie z Państwem otworzyć wystawę „Hołd 500 – Historia – Kultura – Pamięć”. To znak więzi między Malborkiem, ale także między narodem polskim a Zakonem Niemieckim, że dziś wspólnie spoglądamy wstecz na wydarzenie sprzed 500 lat, które miało trwały wpływ na historię Europy: oddzielenie Prus od Zakonu Niemieckiego pod rządami Wielkiego Mistrza Albrechta von Brandenburg-Ansbach i wynikający z tego traktat krakowski, który pociągnął za sobą głębokie zmiany polityczne oraz kulturowe.
Zakon krzyżacki, założony w tym miejscu w XIII wieku, był nie tylko podmiotem biorącym udział w wydarzeniach politycznych, lecz także promotorem edukacji, kultury i odpowiedzialności społecznej. Decyzja Wielkiego Mistrza Albrechta o przekształceniu ziem zakonu w świeckie księstwo i poddaniu się feudalnemu zwierzchnictwu polskiego króla Zygmunta I była punktem zwrotnym w historii zakonu i regionu.
Traktat krakowski, zawarty 8 kwietnia 1525 r., oficjalnie zakończył konflikt między Zakonem Krzyżackim a Królestwem Polskim. W tym historycznym dokumencie Albrecht von Brandenburg-Ansbach uznał króla Zygmunta I za swojego pana feudalnego i ustanowił Księstwo Pruskie państwem świeckim. Oznaczało to koniec kościelno-rycerskiego państwa zakonnego i jednocześnie początek nowego porządku politycznego w Europie Środkowej. Traktat krakowski był nie tylko traktatem pokojowym, lecz również decydującym krokiem dla reformacji i nowego porządku politycznej regionu.
Albrecht był bratankiem polskiego króla Zygmunta I, a to rodzinne powiązanie było nie tylko jednym z powodów wyboru Albrechta na Wielkiego Mistrza, lecz także prawdopodobnie stworzyło podstawę do negocjacji, które zakończyły wielowiekowy konflikt między Zakonem a polską koroną. Jednak nie tylko powiązania dynastyczne doprowadziły Albrechta do podjęcia tej decyzji. Nową ideologiczną podstawę do działania dała mu reformacja, która rozprzestrzeniła się w całych Niemczech. Przyjmując wiarę luterańską, był w stanie uwolnić się od sztywnych struktur i ustanowić nowoczesne, świeckie rządy. Dodatkowo sytuacja militarna i ekonomiczna państwa zakonnego była napięta – toczące się wojny z Polską wyczerpały jego zasoby, rozdźwięk między życiem zakonu a jego funkcją reprezentacyjną pogłębiał się, a trwała perspektywa dalszego istnienia państwa zakonnego wydawała się już niemożliwa.
Konsekwencje tego kroku były ogromne. Zakon Krzyżacki utracił swoje centralne terytorium wraz z Prusami i był zmuszony się przeorganizować. Podczas gdy zakon został rozwiązany w Prusach, kontynuował swoją pracę w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego, dostosowując się do sytuacji religijnej i coraz bardziej stawał się organizacją utrzymującą szlachtę, nie tracąc przy tym swojego wymiaru duchowego i charytatywnego. Mimo protestów cesarza Karola V i Zakonu, Księstwo Pruskie zdołało się umocnić i ostatecznie położyło podwaliny pod późniejsze Królestwo Prus, które miało odegrać decydującą rolę w historii Europy.
500 lat później wspominamy to wydarzenie nie tylko jako polityczny rozdział z przeszłości, lecz także jako ostrzeżenie i misję dla naszej teraźniejszości i przyszłości. Wystawa „Hołd 500” daje nam bodziec do spojrzenia na wydarzenia tamtych czasów z różnych perspektyw. To właśnie tutaj, na zamku Malbork/Marienburg, tym imponującym świadectwie średniowiecznej architektury i dawnym centrum władzy zakonu krzyżackiego, możemy wyraźnie zobaczyć, w jak nierozerwalny sposób splatają się ze sobą historia i kultura. Wystawa pokazuje nam, że nasze wspólne europejskie dziedzictwo można zachować tylko poprzez dialog i zrozumienie.
W czasach, gdy nasz świat ponownie staje w obliczu konfliktów i napięć, traktat krakowski przypomina nam, że droga do pokoju wiedzie przez dyplomację i dialog, w połączeniu z wysiłkami na rzecz pojednania. To przesłanie ma istotny wydźwięk również dziś, tak jak i 500 lat temu. Do nas również należy ochrona pokoju w Europie i na świecie, Nie możemy ustawać w wysiłku i musimy robić wszystko, co w naszej mocy, by leczyć rany i aby ludzie się wzajemnie szanowali.
Chciałbym podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej wystawy: historykom, kuratorom, rzemieślnikom, organizatorom i wszystkim zaangażowanym, którzy z wielkim zaangażowaniem zrealizowali ten imponujący projekt. Ich doświadczenie i praca stanowi ważny wkład w kulturę pamięci i przekazywanie wiedzy związanej z historycznymi zawiłościami.
Życzę nam wszystkim miłego wieczoru, ożywionych dyskusji oraz wielu gości odwiedzających wystawę. Dziękuję bardzo!

Frank Bayard OT
wielki mistrz

Frank Bayard OT, wielki mistrz zakonu krzyżackiego

Artykuł Wystąpień ciąg dalszy pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Myślę, że nie trzeba nikogo przekonywać, że Hołd pruski roku 1525 to jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, Niemiec, jak też zakonu krzyżackiego, które ma swoje trwałe miejsce w polskiej tradycji narodowej i kulturze, jest jednym z filarów naszej narodowej tożsamości. To także świadectwo czasów i wydarzeń, które politycznie i cywilizacyjnie zmieniły ówczesny świat. Luterańskie księstwo, jakie wówczas powstało w Prusach zakończyło życie władztwa krzyżackiego, pruskiej gałęzi Zakonu. Całkowicie zależne od Polski, ale niezależne już od cesarstwa i papiestwa, w którego stolicy powstał wspaniały ośrodek humanizmu, gdzie w XVI wieku drukowano więcej polskojęzycznych książek niż w całej Rzeczypospolitej, a były wielki mistrz zasłynął jako bibliofil, mecenas sztuki i nauki. Konsekwencją tych wydarzeń było m.in. powstanie w Królewcu znakomitego uniwersytetu nazwanego na cześć fundatora „Albertyną”. W ujęciu ówczesnych humanistów Hołd pruski był triumfem pokoju nad wojną, wyrazem prawdziwej wielkości króla Zygmunta I., choć politycy byli nieco innego zdania. Jest to wydarzenie skrajnie oceniane, mające swoich apologetów, jak i zawziętych krytyków. Ale czyż tam, gdzie pojawia się zakon krzyżacki widziany w kontekście stosunków polsko-niemieckich nie jest tak niemal zawsze?  Dlatego, choć miejsce centralnych obchodów „Hołdu” wydaje się na pierwszy rzut oka nieoczywiste, to tu właśnie, korzystając z pretekstu „okrągłej” rocznicy powinniśmy przypominać, analizować i reinterpretować te wydarzenia. Byłem o tym przekonany od dawna, a kierownictwu naszego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zarówno poprzedniemu, jak i obecnemu wdzięczny jestem za zaufanie. Z kolei za uznanie tej decyzji i nieustanne wspieranie projektu dziękuję obecnym na Sali dyrektorom muzeów i instytucji nauki i kultury, z dr Pauliną Florjanowicz, dziś dyrektorką Narodowego Instytutu Muzeów na czele. Z licznej grupy wymienię tylko: prof. Andrzeja Szczerskiego, dyrektora Muzeum Narodowego w Krakowie, dyrektorów wawelskich: prof. Andrzeja Betleja i Pawła Orkisza, Tomasza Łęckiego, dyrektora Muzeum Narodowego w Poznaniu, Piotra Żuchowskiego, dyrektora Muzeum Warmii i Mazur oraz dyrektorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, dr. Krzysztofa Nierzwickiego oraz dr Milenę Śliwińską, których decyzje zaakceptowane być musiały przez władze rektorskie, w tym obecną tu Panią prorektor prof. Joannę Kucharzewską.

Szanowni Państwo!

W dniu 27 września 1772 r. w Wielkim Refektarzu malborskiego zamku odbyła się uroczystość hołdu, która była daleką i smutną konsekwencją wydarzeń roku 1525.   Ludność ziem, które trafiły w granice Prus w wyniku I. rozbioru Polski złożyła cześć, uszanowanie i przysięgę wierności nowemu władcy, Fryderykowi II, na ręce jego przedstawicieli.

100 lat później położono kamień węgielny pod pomnik, którym miał upamiętnić wspomnianą uroczystość oraz fakt „powrotu tych ziem do Prus”. Odsłonięty w 1877 r. monument w bardzo czytelny sposób wyrażał założenia polityki dynastycznej Hohenzollernów. Król stał na ramionach czterech wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. Wśród nich znajdowała się postać Albrechta Hohenzollerna, ostatniego pruskiego wielkiego mistrza, a jednocześnie pierwszego księcia w Prusach. Pomnik nie przetrwał w całości, ale figura Albrechta, podobnie jak pozostałych wielkich mistrzów, szczęśliwie ocalała i jest częścią przygotowanej w Muzeum Zamkowym w Malborku wystawy „Hołd 500. Historia-Kultura-Pamięć”.

Wielki mistrz, a później książę Albrecht jest „łącznikiem” między średniowieczną historią zakonu krzyżackiego a nowożytną historią księstwa, później królestwa Prus, a wreszcie cesarstwa niemieckiego. Z kolei dokonana przez niego sekularyzacja władztwa krzyżackiego w Prusach, traktat krakowski i hołd złożony Zygmuntowi I. stanowi klucz do zrozumienia dziejów zamku w Malborku w okresie po 1772 r. Zamek został bowiem przez nowe władze pruskie najpierw zdewastowany poprzez prace adaptacyjne na rzecz wojska, a później z owych zniszczeń odbudowany. Odbudowywano zamek w formie średniowiecznej, ale w kostiumie krzyżackim. Hohenzollernowie, a zwłaszcza Wilhelm II w Krzyżakach widzieli swoich poprzedników – Niemców, którzy nieśli na podbijane ziemie cywilizację i kulturę i którzy na opanowanych terenach stworzyli wzorcowe, wręcz nowożytne „państwo”. Bez pytania o zgodę istniejącego wciąż zakonu krzyżackiego uczynili z jego historii i dorobku czynnik legitymizujący ich władzę w Prusach. W odbudowywanym zamku symbolika cesarska mieszała się z zakonną.

To bardzo proste połączenie: Krzyżak-Prusak-Niemiec miało swoje bolesne konsekwencje w procesie adaptacji dziedzictwa pokrzyżackiego po II wojnie światowej.  W pełni uzasadnione było pytanie, dlaczego i po co odbudowywać zniszczony w 60 % zamek w Malborku, tak bardzo nasycony antypolską ideologią Hohenzollernów? Kiedy zapadła w końcu pozytywna decyzja, zamek „przygotowano” do dalszego funkcjonowania usuwając wszelkie ślady niemczyzny i wywożąc niemal wszystkie zachowane artefakty.

Dziś oglądamy zamek, gdzie znowu odsłonięto polichromie ścienne, także te z czasów pruskich, przywrócono zachowane wyposażenie, poszukiwane i badane są zabytki rozproszone po 1945 r. Malbork to dziś miejsce, gdzie opowiada się pełną historię zamku i dyskutuje o ważnych momentach związanych z historią warowni i jej pierwszych gospodarzy – takich, jak Hołd pruski roku 1525, którego dalekie konsekwencje widzimy do dziś, nawet w tej Sali, gdzie się obecnie znajdujemy. W 1910 r., kiedy cesarz Wilhelm II wydawał tu ucztę pełna była dekoracji związanych z polityką dynastyczną Hohenzollernów – dziś jest to piękne, choć całkowicie neutralne w swojej wymowie pomieszczenie.

Wierzę, że otwierana dziś wystawa i związany z nią program popularyzatorsko-edukacyjny, a także majowa międzynarodowa konferencja naukowa pomogą nam wszystkim w pełni zrozumieć to, co wydarzyło się w roku 1525, genezę i konsekwencje Hołdu pruskiego.

Życzę Państwu miłego popołudnia i dziękuję za uwagę.

Janusz Trupinda/Otwarcie wystawy „Hołd 500. Historia-kultura-pamięć” 8 kwietnia 2025 r.

Artykuł Kilka myśli na otwarcie wystawy „Hołd 500. Historia-Kultura-Pamięć”. pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Traktat krakowski i Hołd pruski roku 1525 są dziś różnie i bardzo skrajnie oceniane. Niektórzy widzą w tym mądrość i wielkość króla Zygmunta I, który mogąc rozbić zakon krzyżacki zbrojnie zdecydował się na drogę pokojową. Inni, patrząc z perspektywy czasu, interpretują to zgoła odmiennie, jako słabość i krótkowzroczność naszego władcy, która doprowadziła w konsekwencji do rozbiorów Polski. Między tymi dwoma skrajnymi opiniami leży zapewne prawda. Spróbujemy jej poszukać w Muzeum Zamkowym już od 8 kwietnia bieżącego roku. To nasz zamek został bowiem wybrany na miejsce obchodów 500-lecia Hołdu pruskiego, bardzo istotnego wydarzenia w historii naszego państwa i narodu.
Dlaczego właśnie w Malborku? Otóż nie tylko dlatego, że Muzeum Zamkowe jest instytucją narodową, a więc predestynowaną do podjęcia takiego właśnie tematu, związanego z historią naszego kraju. To część programu „Tożsamość”, który zakładał celebrację najważniejszych wydarzeń z historii Polski przedrozbiorowej, które ukształtowały naszą narodową tożsamość. Pretekstem miały być „okrągłe” rocznice. W tym roku do takich wydarzeń należy 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego i właśnie Hołd. To wydarzenie, które wykracza może poza „podstawową” historię zamku, ale jest z nim nierozerwalnie związane. Historia Hołdu tu się zaczęła i tu, w Malborku znalazła swój smutny dla Rzeczypospolitej i zamku finał. Pierwszy rozbiór Polski, w którym wzięły udział także Prusy, zakończył 315-letni okres funkcjonowania zamku jako rezydencji królów Polskich i twierdzy Rzeczypospolitej, a konsekwencją tego była „masakra” zamku bezceremonialnie przystosowywanego przez Prusaków na potrzeby wojska. Wydarzenia roku 1525 warto zatem widzieć w szerszej perspektywie, jako proces, który zaczął się w roku 1309, wraz z pojawieniem się w Malborku wielkiego mistrza Zakonu Niemieckiego i w konsekwencji stworzeniem pruskiego władztwa krzyżackiego – tego samego, które zakończyło swoje istnienie w 1525 r. Zmiana charakteru zamku z konwentualnego na stołeczny, z klasztoru na ośrodek władzy terytorialnej wpłynęła przecież na architektoniczny kształt zamku i jego funkcjonowanie.. W tym sensie Hołd pruski jest częścią historii zamku.
Przechodząc do finału – 27 września 1772 r. gubernator Prus Wschodnich, generał-leutnant Otto Ludwig von Alt-Stutterheim i minister Jacob Friedrich von Rohd przyjęli w imieniu króla Prus Fryderyka II hołd od ludności Prus Królewskich. Uroczystość odbyła się w Wielkim Refektarzu, gdzie wydano bankiet dla ponad sześciuset osób, rozdano dwa tysiące talarów niemieckich oraz specjalnie na tę okazję wybite medale pamiątkowe, autorstwa Jakuba Abrahama. Widzimy na nim postać władcy w stroju antycznym dumnie przyjmującego hołd od kobiety (bogini?) wręczającej mu mapę ziem wcielonych do Prus. Inskrypcja informuje o przywróceniu królestwa, co może być interpretowane jako nawiązanie do władztwa krzyżackiego. Medal będziemy mogli zobaczyć na przygotowywanej właśnie wystawie. Jest więc jasne dlaczego na miejsce uroczystości wybrano malborski zamek. Na pamiątkę tego wydarzenia, 100 lat później przed bramą Zamku Średniego położony zostanie kamień węgielny pod pomnik króla Fryderyka stojącego na ramionach wielkich mistrzów. Wśród nich nieprzypadkowo znalazł się ten, który 10 kwietnia złożył hołd Zygmuntowi I – Albrecht Hohenzollern, ostatni pruski wielki mistrz i książę w Prusach.

Medal wydany z okazji I. rozbioru Polski, Jakub Abraham, 1772 – zbiory MZM

Artykuł Zaczęło się w Malborku i tu znalazło swój finał pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Więcej na temat rekonstrukcji komnat przez Steinbrechta zob. A. Dobry, Rekonstrukcja wnętrz i wyposażenie komnat dostojników zakonu krzyżackiego na zamku w Malborku, Studia Zamkowe, II, 2006, s. 140-156.

Izba skarbnika, Marienburg Baujahr 1903.

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Okrywka polichromii w pomieszczeniach skarbnika, fot. P. Głuszko

Artykuł Badania w komnatach dostojników pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Awers medalu 1794-1994

Rewers medalu 1794-1994

Artykuł Tablica nr 3 – Medal pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.

Kamień z tablicą jest dla mnie absolutnym centrum zamku, kluczem do zrozumienia jego historii, symbolem walki z czasem i nieuchronnością procesów dziejowych oraz wydarzeń, które przynosiły warowni nad Nogatem zniszczenie i szkody. Od 230 lat są one usuwane, zamek jest konserwowany, odbudowywany i rewitalizowany, a zajmują się tym kolejne pokolenia konserwatorów, naukowców, pracowników Muzeum Zamkowego i współpracujących z nim firm. To jest ich pomnik.

Warto dodać w tym miejscu, że w roku 1994 zamek został wpisany listę Pomników Historii, czyli najważniejszych zabytków polskich, w tym także roku przypadał piękny jubileusz 40-lecia Koła Przewodników Malborskich, upowszechniającego nie tylko historię zamku, ale także dorobek malborskich konserwatorów. Wierzę, że przewodnicy nie omijają kamienia, w którym zapisana jest historia zamku.

Tablica odsłonięta w 1994 r.

Artykuł Tablica nr 3 – konserwatorzy zamku Malbork pochodzi z serwisu Muzeum Zamkowe w Malborku.