Aktualności
Uroczysta prezentacja i konferencja: „Historyczny powrót głowy św. Jakuba Starszego”
To był ważny dzień dla Muzeum Zamkowego w Malborku. Zaginiona po wojnie głowa figury św. Jakuba, po wielu latach starań powróciła do kościoła na Zamku Wysokim. Dla Muzeum to wyjątkowe wydarzenie, które wymagało uroczystej oprawy. 25.03.2026 do zamku tłumnie przybyli goście by osobiście być świadkami tego uroczystego powrotu.
Spotkanie rozpoczął dr hab. Janusz Trupinda, Dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku, który powitał przybyłych gości, w tym między innymi Panią Annę Olkowską-Jacyno Wicewojewodę Pomorską, Panią Elżbietę Rogowską Zastępcę Dyrektora Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Pana Marka Charzewskiego Burmistrza Malborka oraz Pana Pawła Cywińskiego Pełnomocnika Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi ds. Żuław Wiślanych.
Dlaczego celebrujemy powroty każdego najdrobniejszego elementu dawnego wyposażenia ze zbiorów malborskiego zamku? Takim pytaniem Pan Dyrektor przybliżył temat misji Muzeum Zamkowego w Malborku, czyli opowiadanie historii trzech zamków, tj. w Malborku, w Kwidzynie oraz w Sztumie. Z tej misji wynikają działania muzeum – pielęgnowanie pamięci o różnych okresach historycznych, a co za tym idzie, prowadzenie badań czy poszukiwanie utraconych zabytków. Jednym z takich zabytków jest właśnie głowa figury św. Jakuba, która razem z torsem postaci, przebywała na zamku od średniowiecza aż do lat powojennych, kiedy to zaginęła. „W jednym małym artefakcie zawarta jest cała historia zamku” – podsumował Pan Dyrektor.
Przybyli na wydarzenie goście mogli bliżej zapoznać się z tematyką kolegium apostolskiego. Na kolejnym wystąpieniu dr Michał Kurkowski, Kustosz z Działu Sztuki i Rzemiosła Artystycznego Muzeum Zamkowego w Malborku, przedstawił nie tylko skład kolegium apostolskiego, ale i materiał jaki wykorzystano do przygotowania rzeźb oraz technikę jaką tu zastosowano. „Dwunastu apostołów w tej symbolicznej strukturze należy łączyć z liczbą dwunastu bram ozdobionych drogocennymi kamieniami w obrazie Niebieskiego Jeruzalem” – tłumaczył dr Kurkowski.
Kolejną prelegentką była Pani Aleksandra Siuciak, koordynator projektu „Straty” z Muzeum Zamkowego w Malborku, która opowiedziała o zniszczeniach jakie powstały w trakcie ostrzałów artyleryjskich pod koniec II wojny światowej, w 1945 r. Pani Aleksandra przybliżyła temat odgruzowywania terenów zamkowych, a także prac jakie wykonał arch. Maciejowi Kilarski, który posegregował wydobyte zabytkowe elementy i detale architektoniczne. Właśnie w trakcie tych prac archeolog wykonał zdjęcie głowy figury Apostoła Jakuba Starszego – to była ostatnia fotografia głowy, dokumentująca jej obecność na zamku. „Być może niewielkie rozmiary tego elementu figury (29×23 cm) zachęciły do jej zabrania z zamku, bowiem już w roku 1958 w niewyjaśnionych okolicznościach artefakt ten znalazł się w domu aukcyjnym w Monachium. Stamtąd trafił do zbiorów Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze. Tors figury pozostał w Malborku.” – powiedziała Pani Aleksandra Siuciak. W dalszej części prezentacji zostały zaprezentowane kolejne losy głowy figury z finałem jakim było jej odzyskanie, przy wsparciu Wydziału ds. Restytucji Dóbr Kultury Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Głos zabrała także Pani Anna Olkowska-Jacyno Wicewojewoda Pomorska, która podkreśliła wyjątkowość tego wydarzenia. „Odzyskaliśmy dziś nie tylko dzieło sztuki. Odzyskaliśmy dziś wiarę w to, że trzeba walczyć do końca. Sprawiedliwość, nawet ta dziejowa, w końcu nadejdzie” – powiedziała Pani Wicewojewoda Pomorska.
Ostatnim gościem, który zabrał głos był Pan Marek Charzewski, Burmistrza Malborka, który wyraził radość i wdzięczność za powrót artefaktu do Malborka. Na koniec Pan Burmistrz nawiązał do wypowiedzi osób, które twierdzą: „Ja na zamku byłem tyle razy i widziałem wszystko” – te słowa, w świetle aktualnego wydarzenia, stały się nieaktualne. Głowa figury powróciła, a Pan Burmistrz wyraził nadzieję na kolejne sukcesy w odzyskiwaniu utraconego dziedzictwa.
Po zakończeniu tej części spotkania Pan Dyrektor zaprosił przybyłych gości na Zamek Wysoki, gdzie w kościele odbyło się uroczyste odsłonięcie głowy figury. Znajduje się ona w gablocie, poniżej pozostałej części figury. Jest to spowodowane faktem, iż głowa znajduje się w Muzeum w formie depozytu. MZM czyni starania by docelowo głowa figury przeszła na własność Muzeum i trafiła na swoje miejsce, czyli na tors św. Jakuba.
O figurze
Figura Apostoła Jakuba Starszego należy do kolegium apostolskiego – zespołu rzeźb z wystroju Kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku. Pierwotnie ustawiona była na szóstej konsoli południowej ściany świątyni, licząc od wschodu, stanowiąc element szerszego programu ikonograficznego wystroju tego wnętrza. Kolegium składało się z prawie pełnoplastycznych figur umieszczonych na konsolach pod architektonicznymi baldachimami.
Pochodząca z około 1340 roku figura świętego ustawiona była frontalnie do wnętrza kościoła. Jego brodatą, owalną twarz, z wyraźnie zaznaczonymi kościami policzkowymi i wysokim czołem, okalały skręcone pukle włosów wysunięte spod charakterystycznego kapelusza typu kołpakowego. Apostoł ubrany był w długą szatę spodnią z wysoko przewiązanym paskiem oraz obszerny płaszcz spięty pod szyją. Poły płaszcza były bujnie udrapowane w fałdy spływające po bokach figury. Spod szat wystawały bose stopy. W dłoni prawej ręki, zgiętej w łokciu, apostoł trzymał księgę.
Zniszczenia wojenne w kościele NMP na Zamku Wysokim
W wyniku działań wojennych w 1945 roku zamek malborski uległ największym zniszczeniom, zwłaszcza jego wschodnia część. Podczas ostrzału artyleryjskiego Armii Czerwonej najbardziej ucierpiały kościół zamkowy wraz z kaplicą świętej Anny, na które runęła wieża główna. Do fosy zamkowej osunęła się wówczas wschodnia część świątyni wraz ze sklepieniem oraz ośmiometrową mozaikową figurą Madonny z Dzieciątkiem. Zniszczeniu uległo wiele elementów budowlanych i detali architektonicznych wraz z plastyką, w tym cykl rzeźbiarski kolegium apostolskiego, które wówczas tworzyły zwały gruzu, zarówno we wnętrzu kościoła, jak i na przyległym do niego terenie.
Odgruzowywanie kościoła NMP na Zamku Wysokim
Po zakończeniu działań wojennych kościół przez blisko pięć lat pozostawał niedostępny. Pierwsze prace porządkowe w tym wnętrzu podjęto w czasie, gdy zamek znajdował się pod opieką Wojska Polskiego. Na terenie zamku utworzono Oddział nr 1 Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W trakcie odgruzowywania świątyni od 12 do 16 stycznia 1950 roku odnaleziono wiele zabytków z dawnego wyposażenia. W tych dniach wyciągnięto z gruzu m.in. kilka figur ewangelistów, główki aniołów i fragmenty obrazu Matki Bożej Pokornej.
Gdy w 1957 roku zarząd nad zamkiem objął Oddział PTTK w Malborku, prace związane z porządkowaniem kościoła i kaplicy św. Anny nabrały tempa. Latem tego roku na zlecenie Konserwatora Wojewódzkiego w Gdańsku nadzór nad pracami powierzono inż. arch. Maciejowi Kilarskiemu, który dokonał segregacji wydobytych zabytkowych elementów i detali architektonicznych. Jak pisze M. Kilarski, w tym czasie „usunięto znaczne ilości gruzu u podstawy kaplicy św. Anny, z jej wnętrza i obu przyległych parchamów – a zwłaszcza po stronie południowej, gdzie usypisko sięgało poziomu krużganków”. Część wydobytego wówczas materiału zabytkowego znalazła swe miejsce na czasowej ekspozycji „Pokaz fragmentów architektonicznych z kaplicy św. Anny i kościoła zamkowego Najświętszej Marii Panny”. Eksponowana była w korytarzu przylegającym do komnat gościnnych we wschodnim skrzydle Zamku Średniego.
Zaginiona głowa figury
Ostatnie prace odgruzowania przeprowadzono na przełomie lat 1957 i 1958. W pozostawionej z tego okresu dokumentacji, przygotowanej w 1960 roku, znaleźć można cenne informacje, a także fotografie wydobytych elementów, w tym części figury św. Jakuba Starszego. Widnieje tu ciekawa adnotacja – która okazała się znamienna dla losów tego zabytku – o tym, że głowa tej rzeźby pozostaje „na razie zagubiona”. Już w 1958 roku w niewyjaśnionych okolicznościach, najprawdopodobniej w wyniku kradzieży, artefakt ten znalazł się w domu aukcyjnym w Monachium, skąd trafił do zbiorów Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze. Po raz pierwszy w literaturze przedmiotu informacja o tym zabytku pojawiła się w 1965 roku w katalogu zbiorów tego muzeum Die Bildwerke in Stein, Holz, Ton und Elfenbein bis um 1450, autorstwa Heinza Stafskiego, z adnotacją, iż jest to depozyt Republiki Federalnej Niemiec. W kolejnych latach zabytek brał udział w dwóch dużych międzynarodowych wystawach, gdzie był zestawiany z pozostającym w zbiorach Muzeum Zamkowego w Malborku torsem tej figury.
Powrót do Malborka
Już od lat 90. XX wieku podejmowano rozmowy o ewentualnym zwrocie głowy do Malborka, jednak pozostawały one bezskuteczne. Dopiero działania realizowane w ramach Projektu Straty doprowadziły do wpisania tego zabytku w grudniu 2022 roku do Krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Dzięki działaniom Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego głowa figury Apostoła Jakuba Starszego w grudniu 2025 roku powróciła do Polski i została przekazana do zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku.
Formalne przekazanie głowy figury nastąpiło 03.12.2025 r. we wnętrzach Zamku Królewskiego w Warszawie. Był to wielki sukces dyplomatyczny pomyślnie kończący wieloletnie starania o odzyskanie kolejnych niegdyś utraconych dóbr kultury.
Głowa figury Apostoła Jakuba Starszego z kolegium apostolskiego Kościoła Najświętszej Marii Panny na Zamku Wysokim w Malborku
-Prusy, Malbork, warsztat nieznany, ok. 1340
-sztuczny kamień (gips jastrychowy); odlew w formie, obróbka kamieniarska, polichromowanie, złocenie
-depozyt Skarbu Państwa, sygn. R/000076
Bilety
Kup bilet w naszym systemie online
Godziny otwarcia
- Pn:9:00 - 15:00
Wystawy
- Wt - Ndz:9:00 - 15:00
Kontakt
Informacja turystyczna
- +48 55 647 08 00
- +48 55 647 09 02
- +48 55 647 09 78