Czwartki na Przedzamczu – program spotkań na II połowę 2026

24 września, godz. 17.00 – Restytucja ruchomych dóbr kultury na przykładzie zbiorów malborskich – dr Bartłomiej Sierzputowski, Agata Modzolewska MKIDN (wykład z prezentacją).

Restytucja ruchomych dóbr kultury pozostaje jednym z ważnych zadań Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Podlegają jej polskie straty wojenne, czyli ruchome dobra kultury utracone w wyniku II wojny światowej z terenów Polski po 1945 r. pochodzące zarówno ze zbiorów publicznych, prywatnych, jak i kościelnych a także obiekty skradzione jak i nielegalnie wywiezione poza granice kraju. Na mocy postanowień umowy jałtańskiej, potwierdzonych następnie umową poczdamską, tzw. Ziemie Północne i Zachodnie weszły w skład granic państwa polskiego. Nie inaczej było w przypadku Malborka. W konsekwencji, procederem restytucji dóbr kultury są objęte wszelkie ruchome dobra kultury, skradzione i wyprowadzone nielegalnie ze zbiorów malborskich – a które to znajdowały się pod polską jurysdykcją terytorialną. W ostatnich latach, w wyniku prac Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, do Polski powróciło ponad 900 utraconych dóbr kultury. Wśród nich coraz większy udział mają obiekty pochodzące z Malborka – odzyskano już 11 obiektów m.in.: krucyfiks – monumentalną drewnianą rzeźbę przedstawiającą ukrzyżowanego Chrystusa powstałą w początku  XX wieku, czy też XIV-wieczną rzeźbę-głowę św. Jakuba Starszego – utracone poprzednio ze zbiorów malborskich.

22 października o godz. 17.00 – Charakterystyka i walory poznawcze archiwum ewangelickiej superintendentury i parafii św. Jerzego w Malborku – ks. kan. prof. dr hab. Wojciech Zawadzki, Dyrektor Archiwum Diecezji Elbląskiej (wykład z prezentacją).

Od zakończenia II wojny światowej archiwalia ewangelickiej superintendentury i parafii malborskiej były przechowywane na strychu plebanii katolickiego kościoła św. Jerzego w Malborku. W 1998 r. przewieziono je do Archiwum Diecezji Elbląskiej, gdzie zostały zabezpieczone, usystematyzowane i opisane. Zachowane dokumenty powstawały od końca XVIII w. do 1945 r. Ponieważ superintendentura malborska obejmowała znaczny obszar Żuław Malborskich z ponad 20 parafiami luterańskimi, w zasobach tego archiwum znalazło się wiele dokumentów dotyczących życia wyznaniowego i społecznego na tym terenie. Analogiczne informacje, ale dotyczące Malborka, zawierają aktach parafii ewangelickiej w tym mieście. Obie części tworzą jednak integralną i logiczną całość, wzajemnie się uzupełniają i mają tych samych autorów – superintendentów malborskich. Archiwum superintendentury i parafii malborskiej jest podstawową bazą źródłową do badań nad dziejami Malborka i Żuław Malborskich od końca XVIII w.

19 listopada, godz. 17.00 – Zaskakujące znalezisko pod schodami. Kolekcja zabytków archeologicznych z przedwojennych jednostek muzealnych dawnych Prus Wschodnich – dr Bartłomiej Kaczyński, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie (wykład z prezentacją).

Referat poświęcony tzw. Kolekcji Orzechowskiej – zbioru zabytków archeologicznych i naturaliów odnalezionych w piwnicy przy ulicy Orzechowskiej 4 w Warszawie, opracowany i opublikowany w ramach programu Badanie polskich strat wojennych. Dzięki przeprowadzonym analizom archiwalnym, archeologicznym i specjalistycznym udało się ustalić historię oraz źródło pochodzenia większości odnalezionych przedmiotów. Kluczową postacią okazał się Maciej Gierszewski, dawny mieszkaniec budynku i pasjonat kolekcjonerstwa, który najprawdopodobniej zgromadził znaczną część zbioru. Ustalono, że kolekcja składała się z przedmiotów pochodzących z rodzinnego zbioru Gierszewskich, kolekcji Josepha Theodora Blella ze Schlossmuseum w Malborku oraz prawdopodobnie z dawnego muzeum lub prywatnej kolekcji z Pomorza. Wiele zabytków udało się zidentyfikować dzięki zachowanym metrykom, numerom inwentarzowym i przedwojennym publikacjom. Część eksponatów została po II wojnie światowej rozproszona i trafiła na warszawskie bazary, gdzie mogła zostać zakupiona przez Gierszewskiego. Odkrycie Kolekcji Orzechowskiej pozwoliło odtworzyć losy wielu zabytków uznawanych wcześniej za zaginione oraz lepiej poznać historię dawnych zbiorów muzealnych. Kolekcja Orzechowska i jej badania wskazują, że nawet po wielu latach możliwe jest ustalenie pochodzenia cennych zabytków dzięki połączeniu badań historycznych, archiwalnych i archeologicznych.

10 grudnia, godz. 17.00 – Szkło malowane czy barwione? Przemiany w estetyce i technice witrażu w XIX w. na przykładzie oszkleń malborskich – Elżbieta Gajewska-Prorok, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Anna Prorok, Muzeum Zamkowe w Malborku (wykład z prezentacją)

Dziewiętnasty wiek to okres intensywnych przemian w sztuce. Istotna część z nich była owocem dużego zainteresowania sztuką dawną, a szczególnie średniowieczną. W przypadku witraży zauważyć można jak ta fascynacja, połączona z powstawaniem pierwszych prac o charakterze dokumentacyjnym i naukowym, doprowadziła do zmian w estetyce, co zaowocowało powrotem i ponownym rozkwitem częściowo zapomnianych technik witrażowniczych. W ten sposób, w ciągu prawie ponad pół wieku w miejscu (często niewielkich) malowanych na bezbarwnym szkle witraży, pojawiły się kompozycje składane w klasycznej technice witrażowej z małych kawałków płaskiego szkła, łączonych listwą ołowianą. Podobnie jak w czasach średniowiecznych technika ta dawała możliwość konstruowania witraży o charakterze monumentalnym. Wdzięcznym przykładem powyższych przemian są oszklenia umieszczane w oknach zamku malborskiego w XIX i na początku XX wieku. W trakcie wykładu przyjrzymy się w szczególności kolejnym projektom i realizacjom okien witrażowych w Wielkim Refektarzu i kościele zamkowym.